نشست علمی ـ تخصصی «اصول حکمرانی حقمدار در آینهٔ مثنوی معنوی و رویکردهای یونسکو» به همت کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی دانشگاه شهید بهشتی و با همکاری انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا با حضور پرشور بیش از ۱۰۰ نفر از اساتید، دانشجویان، پژوهشگران و علاقمندان روز چهارشنبه ۲۶ آذر ۱۴۰۴ از ساعت ۱۶ تا ۱۸ بهصورت برخط (آنلاین) برگزار شد.
این نشست با دبیری دکتر رضا فروتن و با سخنرانی دکتر علیاکبر امینی و دکتر لیلا عیسیوند، به بررسی تطبیقی مفاهیم حکمرانی حقمدار در دو سپهر اندیشه عرفانی اسلامی با تمرکز بر مثنوی معنوی مولانا و اسناد و رویکردهای نهادی یونسکو اختصاص داشت.
طرح کلی نشست
در ابتدای نشست، دبیر جلسه با تبیین اهداف و محورهای اصلی برنامه، تأکید کرد که این گفتوگو ناظر بر بازخوانی اصول حکمرانی حقمدار از منظر میراث فکری و معنوی ایرانزمین و نسبت آن با گفتمانهای معاصر حکمرانی جهانی است؛ رویکردی که میکوشد پیوندی معنادار میان ادبیات عرفانی، حقوق بشر، عدالت و حکمرانی خوب برقرار سازد.
مثنوی؛ روایت انسان آزاده و نظم اخلاقی حکمرانی
در بخش نخست، دکتر علیاکبر امینی با اشاره به جایگاه ممتاز مثنوی معنوی در تاریخ اندیشه، آن را متنی دانستند که در بطن خود، تصویری از انسانِ آزاد، مسئول و اخلاقمحور ارائه میدهد. به تعبیر ایشان نظام فکری حاکم بر مثنوی، واجد نوعی نظم اخلاقی است که میتوان آن را با مفاهیم نوین دموکراسی، مشارکت و کرامت انسانی همخوان دانست. دکتر امینی همچنین با اشاره به جایگاه فراملی مثنوی، آن را میراث مشترک فرهنگی ایران، افغانستان و ترکیه دانسته و خاطرنشان کردند که هرچند آرامگاه مولانا در قونیه قرار دارد، اما مثنوی بهمثابه یک متن تمدنی، فراتر از مرزهای جغرافیایی قابل فهم و تفسیر است.
عدالت، خیر عمومی و خوانش یونسکویی از حکمرانی
در ادامه نشست و با سخنرانی دکتر عیسی وند، بحث به مفهوم عدالت در ادبیات حکمرانی و اسناد بینالمللی اختصاص یافت. در این بخش، به این نکته اشاره شد که عدالت مفهومی تاریخی، سیال و چندلایه است که همزمان با قانونمندی، انصاف و خیر عمومی پیوند خورده است. همچنین مفهوم «خیر عمومی» و نحوهٔ ورود آن به ادبیات سیاستگذاری جهانی مورد بررسی قرار گرفت؛ مفهومی که بهویژه در چارچوبهای توسعهای نهادهای بینالمللی، از جمله بانک جهانی، برجسته شده و امروز یکی از پایههای نظری حکمرانی خوب به شمار میرود.
هشت اصل کلیدی حکمرانی خوب از منظر یونسکو
در بخش دوم نشست، دکتر لیلا عیسیوند با تمرکز بر رویکردهای نهادی یونسکو، به تشریح هشت اصل کلیدی حکمرانی خوب پرداختند. از جمله این اصول میتوان به وفاق عمومی، مشارکت، شفافیت، پاسخگویی، حاکمیت قانون، عدالت، اثربخشی و مسئولیتپذیری نهادها در برابر شهروندان اشاره کرد. ایشان با تأکید بر مسئولیت نهادهای عمومی در قبال مردم، خاطرنشان کردند که حکمرانی خوب نه یک مفهوم انتزاعی، بلکه ابزاری عملی برای تحقق عدالت، کاهش نابرابری و افزایش اعتماد اجتماعی است. در این بخش همچنین به همکاریهای یونسکو با دیگر نهادها برای تبیین و نهادینهسازی مفهوم حکمرانی پایدار اشاره شد.
جهانیشدن، کنترل اجتماعی و چالشهای نوین حکمرانی
دکتر عیسیوند در ادامه، با تحلیل پیامدهای جهانیشدن، به تغییر الگوهای کنترل اجتماعی در جهان معاصر پرداخته و تصریح کردند که این تحولات، چالشهای تازهای را پیشروی دولتها و نهادهای حکمرانی قرار داده است؛ چالشهایی که بدون بازتعریف رابطه قدرت، مردم و نهادها قابل مدیریت نخواهند بود. در همین چارچوب، به اسناد توسعهای بینالمللی و جایگاه ایران در برخی از این اسناد نیز اشاره شد و ابعاد حقوقی و سیاستی آن مورد بحث قرار گرفت.
عرفان، عشق و سیاست سالم
در بخش پایانی مباحث، دکتر امینی بار دیگر به مثنوی بازگشت و با قرائت بخشهایی از نینامه (هجده بیت آغازین مثنوی)، بر این نکته تأکید کردند که از منظر عرفان اسلامی، سنگبنای سیاست سالم و حکمرانی عادلانه، عشق، کرامت انسانی و پیوند اخلاق با قدرت است. همچنین ایشان تأکید کردند که چگونه مفاهیمی چون عشق، رهایی، گفتوگو و مسئولیت فردی در مثنوی، میتوانند قرائتی انسانیتر از دموکراسی و حکمرانی خوب ارائه دهند؛ قرائتی که با بسیاری از دغدغههای معاصر حقوق بشر همراستاست.
جمعبندی و پرسش و پاسخ
در پایان نشست، شرکتکنندگان پرسشها و دیدگاههای خود را مطرح کردند و سخنرانان بهتفصیل به آنها پاسخ دادند. این بخش، فرصتی برای تعمیق گفتوگو میان سنت فکری ایرانی ـ اسلامی و رویکردهای معاصر حکمرانی جهانی فراهم ساخت. این نشست، گامی مؤثر در جهت گفتوگوی میانرشتهای میان عرفان، حقوق بشر، حکمرانی و توسعه بود و نشان داد که متون کلاسیک، همچنان ظرفیت الهامبخشی برای حل مسائل پیچیده جهان امروز را دارند.
