✍🏻 دریا کریم زاده؛ دانشجوی دکتری روابط بین الملل– مدیر دپارتمان مطالعات زنان انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا
جنگ دوازده روزه میان ایران و اسرائیل که در بهار ۲۰۲۵ رخ داد، نه‌تنها فصل جدیدی از تعارضات در خاورمیانه را رقم زد، بلکه بازتابی شفاف از نگرش‌ها، ملاحظات و رویکردهای سیاست خارجی کشورهای همسایه ایران در مواجهه با یک بحران منطقه‌ای بود. این یادداشت تحلیلی، با تمرکز بر رفتار کشورهای همسایه ایران شامل ترکیه، عراق، جمهوری آذربایجان، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان و ارمنستان، تلاش دارد درکی جامع از سیاست‌ورزی منطقه‌ای و ملاحظات ژئواستراتژیک این کشورها ارائه دهد.
۱. ترکیه: موازنه میان ایدئولوژی و منافع
ترکیه در طول جنگ دوازده‌روزه با اتخاذ رویکردی محتاطانه و متوازن، تلاش کرد میان مواضع سنتی ضد اسرائیلی خود و روابط اقتصادی-نظامی‌اش با تل‌آویو تعادل برقرار کند. دولت آنکارا در روز سوم جنگ با صدور بیانیه‌ای خواستار خویشتن‌داری طرفین شد و در عین حال از «حق مشروع ملت‌ها برای دفاع از خود» سخن گفت؛ عبارتی دوپهلو که می‌توانست هم به ایران و هم به اسرائیل اطلاق شود. تحلیل‌گران معتقدند ترکیه با هدف حفظ جایگاه خود به‌عنوان میانجی بالقوه منطقه‌ای، از ورود مستقیم به منازعه پرهیز کرد اما همزمان فضای رسانه‌ای داخلی را به نفع روایت ایران باز گذاشت.
علت اصلی رفتار ترکیه:
وابستگی اقتصادی به غرب و اسرائیل
رقابت ژئوپلیتیکی با ایران در سوریه و قفقاز
تلاش برای حفظ جایگاه در جهان اسلام
۲. عراق: همدلی اجتماعی، دوگانگی سیاسی
عراق در مواجهه با جنگ، رفتاری دوگانه از خود نشان داد. در سطح رسمی، دولت بغداد موضعی بی‌طرف اتخاذ کرد و خواستار پایان فوری خصومت‌ها شد. اما در سطح جامعه و به‌ویژه گروه‌های شیعی تأثیرگذار، حمایت از ایران آشکار بود. تظاهرات مردمی در بصره، نجف و کربلا با شعارهای ضد اسرائیلی و همدلی با مقاومت ایران همراه بود. همزمان، گروه‌های شبه‌نظامی وابسته به محور مقاومت، تهدیداتی علیه منافع اسرائیل در منطقه مطرح کردند، هرچند به اقدام مستقیمی منجر نشد.
علت اصلی رفتار عراق:
ساختار سیاسی شکننده و وابسته به ائتلاف‌های متنوع
نفوذ قابل توجه ایران در ساختار نظامی و مذهبی کشور
نگرانی از بی‌ثباتی داخلی در صورت ورود به جنگ
۳. جمهوری آذربایجان: همگرایی پنهان با اسرائیل
جمهوری آذربایجان، که در سال‌های اخیر روابط خود با اسرائیل را در حوزه‌های امنیتی و نظامی تقویت کرده، در طول جنگ موضعی سرد و محتاط اتخاذ کرد. با وجود روابط فرهنگی و مذهبی با ایران، الهام علی‌اف از هرگونه موضع‌گیری علنی در حمایت از ایران پرهیز کرد. گزارش‌هایی غیررسمی نیز حاکی از آن بود که برخی زیرساخت‌های اطلاعاتی آذربایجان توسط اسرائیل برای نظارت بر تحرکات ایران مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در فضای رسانه‌ای آذری نیز بازنمایی رویدادها به‌طور ضمنی در تقابل با روایت رسمی ایران بود.
علت اصلی رفتار جمهوری آذربایجان:
اتحاد راهبردی با اسرائیل در برابر ارمنستان و ایران
رقابت ژئوپلیتیکی با ایران در قفقاز جنوبی
فشارهای ناتو و ترکیه بر سیاست‌گذاری باکو
۴. پاکستان: بی‌طرفی فعال، با گرایش معنوی
پاکستان با وجود روابط سنتی دوستانه با ایران و سیاست خارجی متعارف اسلامی، در جنگ دوازده‌روزه نقش «بی‌طرفی فعال» را ایفا کرد. دولت اسلام‌آباد با صدور بیانیه‌ای رسمی، هرگونه خشونت در منطقه را محکوم و خواستار پایان درگیری شد. اما در سخنرانی برخی از اعضای پارلمان و محافل مذهبی، حمایت‌های معنوی از ایران و محکومیت حملات اسرائیل به چشم می‌خورد. در فضای رسانه‌ای پاکستان، اخبار مربوط به جنگ با تمرکز بر تلفات غیرنظامیان و دفاع از «حاکمیت منطقه‌ای» ایران منعکس شد.
علت اصلی رفتار پاکستان:
نگرانی از تحریک هند و اسرائیل به‌عنوان شرکای نظامی
بحران‌های داخلی اقتصادی و سیاسی
تمایل به حفظ روابط حسنه با جهان عرب و غرب
۵. افغانستان: سکوت همراه با تنش در مرزها
افغانستان در دوران حاکمیت طالبان، در جنگ دوازده‌روزه سکوت معناداری اختیار کرد. هیچ موضع‌گیری رسمی از سوی مقامات طالبان در حمایت یا محکومیت هیچ‌یک از طرفین صادر نشد. همزمان، برخی تحرکات محدود در مرزهای شرقی ایران گزارش شد که نگرانی‌هایی درباره احتمال سوءاستفاده از وضعیت بحرانی برای قاچاق یا نفوذهای مسلحانه به وجود آورد.
علت اصلی رفتار افغانستان:
عدم مشروعیت بین‌المللی دولت طالبان
وابستگی به کمک‌های اقتصادی چین، قطر و روسیه
تمرکز داخلی بر تثبیت نظم و امنیت
۶. ترکمنستان: سیاست سنتی بی‌طرفی
ترکمنستان، مطابق با سیاست دیرین خود مبنی بر بی‌طرفی دائم، از ورود به هرگونه تحلیل یا موضع‌گیری سیاسی درباره جنگ خودداری کرد. رسانه‌های این کشور نیز به‌ندرت به پوشش اخبار جنگ پرداختند. با این حال، مقامات مرزی ترکمنستان همکاری محدودی با نیروهای ایرانی برای کنترل مرزهای مشترک در طول درگیری داشتند.
علت اصلی رفتار ترکمنستان:
حفظ سیاست بی‌طرفی دائمی
وابستگی به صادرات انرژی به اروپا و چین
پرهیز از تحریک قدرت‌های منطقه‌ای
۷. ارمنستان: سکوت تاکتیکی با نگرانی راهبردی
ارمنستان که روابط نسبتاً مناسبی با ایران دارد، در طول جنگ موضع‌گیری خاصی اتخاذ نکرد. سکوت سیاسی ارمنستان بیشتر با هدف اجتناب از واکنش اسرائیل یا جمهوری آذربایجان تحلیل شد. با این حال، محافل فکری و دانشگاهی در این کشور نگران بازتر شدن نقش اسرائیل در قفقاز جنوبی بودند، که می‌تواند موازنه قدرت را بیش‌ازپیش به ضرر ایروان تغییر دهد.
علت اصلی رفتار ارمنستان:
روابط نزدیک با ایران، اما فشار از سوی اروپا و آمریکا
نگرانی از توازن قدرت منطقه‌ای به نفع باکو
وضعیت شکننده داخلی پس از جنگ قره‌باغ
نتیجه گیری:
رفتار همسایگان ایران در طول جنگ دوازده‌روزه با اسرائیل، نمایانگر ملاحظات چندلایه و متناقضی بود که از درهم‌تنیدگی منافع ژئوپلیتیکی، فشارهای بین‌المللی، ساختارهای داخلی و نگرش‌های ایدئولوژیک ناشی می‌شود. این رویداد بار دیگر اثبات کرد که همسایگان ایران، با وجود نزدیکی جغرافیایی، در مواجهه با بحران‌های منطقه‌ای، ترجیحات متفاوتی دارند که ضرورت بازتعریف سیاست همسایگی ایران را در آینده گوشزد می‌کند.
