گفتگویی با عنوان نقش اقوام در توسعه سیستان و بلوچستان به همت «اندیشکده دانشیاران علوم انسانی» و با همکاری «انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا شعبه سیستان و بلوچستان» با حضور جمعی از اساتید و پژوهشگران در روز چهارشنبه، ۲۶ دی ۱۴۰۳، در «مرکز اسناد و کتابخانه ملی سیستان و بلوچستان» در شهر زاهدان برگزار شد.
در ابتدای جلسه، مدیر اندیشکده به تبیین اهداف برگزاری اینگونه نشستها پرداخت و اظهار داشت که این جلسات به طور دورهای با حضور نخبگان استانی و ملی برگزار خواهد شد. وی همچنین افزود: این اندیشکده قدرت اجرایی ندارد اما به عنوان یک اتاق فکر عمل میکند. در ادامه نشست، با هدایت مجری جلسه، اعضا به بحث و تبادل نظر پیرامون مسائل مرتبط با سیستان و بلوچستان پرداختند که چکیده این مباحث به شرح زیر است.
قاسم سیاسر (نویسنده و پژوهشگر): در کشور ما توجه جدی به علوم انسانی نشده است. این مشکل در سیستان و بلوچستان بیشتر مشاهده می شود. برای توسعه استان، ضروری است که بر فرهنگ تأکید ویژه شود. برگزاری برنامههای فرهنگی برای افزایش دانش شهروندان ضروری است. اگر به دنبال توسعه هستیم، باید با ادبیات مدرن آشنا شویم و شایستهسالاری را در اولویت قرار دهیم. تصورات ما از قومیت ذاتگرایانه و نژادگرایانه است که این مانع توسعه می شود. همچنین، مدیران اجرایی اغلب بدون پشتوانه نظری تصمیمگیری میکنند، که این وضعیت نیازمند توجه جدی است.
ضیا خزاعی (عضو هیات علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی زاهدان): توسعه یک مفهوم مدرن است و نمیتوان با تفکر سنتی به آن دست یافت. در دنیای امروز، که تغییرات سریع و پیشرفتهای فناوری بهطور مداوم در حال وقوع است، نیاز به رویکردهای نوین بیش از پیش احساس میشود. زمانی که نتوانیم به صورت مدرن فکر کنیم و از الگوهای قدیمی و سنتی پیروی کنیم، توسعهای شکل نخواهد گرفت و جامعه در جا خواهد زد. باید گفت که اولویت هرگز توسعه نبوده است. اگر توسعه در اولویت قرار میگرفت، به طور حتم تمامی منابع و امکانات به سوی این هدف هدایت میشدند. این امر نشاندهنده نیاز به تغییر نگرش و رویکرد در مدیریت منابع و برنامهریزی است. برای تحقق توسعه لازم است که به تمامی اقوام و گروههای اجتماعی به یک شکل توجه شود. این توجه برابر و عادلانه میتواند به جلوگیری از بروز حساسیتها و تنشهای اجتماعی کمک کند. در مناطقی که تنوع قومی بالاست، ایجاد همبستگی و همکاری میان اقوام مختلف ضروری است. باید به نیازها و خواستههای مختلف اقوام توجه شود و برنامههای توسعهای بر اساس نیازهای محلی طراحی گردد.
احمد مهربان (عضو هیات علمی گروه کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی زاهدان): یکی از مهمترین مشکلات، عدم شناخت دقیق مدیران کشوری از شرایط استان سیستان و بلوچستان است. هرچه شناخت مدیران از وضعیت موجود بیشتر باشد، توانایی آنها در درک شرایط و پرداختن به مشکلات نیز افزایش مییابد. شناسایی افراد نخبه و متخصص در این استان ضروری است و باید از آنها در حوزههای مختلفی که در تخصص آنهاست، بهرهبرداری شود. استان سیستان و بلوچستان به دلیل شرایط فعلی خود، ظرفیت پذیرش مدرنیته را ندارد، چراکه وضعیت و بسترهای فرهنگی و شرایط اجتماعی هنوز مهیا نیست. بسیاری از مشکلات موجود را میتوان از طریق ظرفیتهای اقوام حل کرد. بهعنوان مثال، ایران با افغانستان در خصوص مسائل آبی دچار چالش است. در این مورد، بهرهگیری از ظرفیتهای اقوام ممکن است راهحل مؤثرتری نسبت به دیپلماسیهای رسمی ارائه دهد.
علی اصغر تباور (عضو هیات علمی گروه مدیریت دانشگاه سیستان و بلوچستان): مهم ترين شاخص هاي توسعه عبارتند از: توسعه انساني، نرخ فقر، نرخ بيكاري، نرخ رشد توليد ناخالص داخلي، نرخ سواد، دسترسي به خدمات بهداشتي، نسبت جنسيتي، شاخص كيفيت زندگي، پايداري زيست محيطي و شاخص نابرابري توسعه انساني كه اهميت شاخص نابرابري توسعه انساني به توزيع نامناسب منابع و فرصت ها در جامعه اشاره دارد. در بين اقوام در استان اين مورد به ذات خود مشخص مي باشد، چرا كه منابع بالقوه از نيروي إنساني توانمند گرفته تا منابع خدادادي در اين پهنه به وفور يافت مي شود ولي فرصت بهره مندي يكسان در جامعه يافت نمي شود. جا دارد از ظرفيت اقوام در شرايط كاملا يكسان استفاده شود، با وجود فرصتها و منابع فراوان در استان، توزیع نابرابر این منابع به مشکلات دامن میزند. توجه بیشتری باید به بخشهایی که ضعیفتر هستند، معطوف شود. استفاده از نیروی بومی نکته های مثبت دارد؛ زیرا علاوه بر نظارت دولتی، مکانیزمهای قومی و مذهبی نیز بر نیروهای بومی نظارت دارند و این امر آنها را وادار میکند تا وظایف خود را بهخوبی انجام دهند. لذا در داخل استان، باید از نیروهای توانمند بومی استفاده کرد. منكر استفاده از ظرفيت افراد توانمند از هر خطه ايران اسلامي نيستيم اما با توجه به شرايط خاص قومي و مذهبي استان و مهيا بودن بستر بالقوه رشد نيروهاي توانمند، اگر اولويت با اينگونه منابع ذاتي باشد، نتيجه مشخص آن رشد و توسعه همه جانبه خواهد بود.
حامد مخدومی (عضو هیات علمی گروه عمران دانشگاه آزاد اسلامی سراوان) : شایستهسالاری باید بهعنوان یک اصل در تمامی سطوح مدیریتی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرد و نباید محدود به قومیت خاصی باشد. این اصل میتواند به ایجاد فضایی عادلانه و برابر برای همه افراد، بدون توجه به پیشینه قومی یا فرهنگی آنها کمک کند. نتایج جلسات و گفتگوهای مربوط به توسعه و بهبود وضعیت استان باید بهطور مؤثر به توجه مسئولین برسد تا آنها بتوانند با آگاهی و شناخت بیشتری به مسائل پرداخته و تصمیمات بهتری اتخاذ کنند. در استان ما، اقوام نقش احزاب را ایفا میکنند و این یک فرصت بزرگ برای بهرهبرداری از ظرفیتهای موجود است. اقوام بهعنوان نهادهای اجتماعی، میتوانند در فرآیند تصمیمگیری و توسعه نقش فعالی ایفا کنند. آنها در موارد مهمی مانند توسعه گردشگری و مسائل اقتصادی و سیاسی، تأثیر بسزایی دارند. اقوام باید ظرفیتهای خود را به مسئولین معرفی کنند، ضمن این که نگاه آنها فراقومی باشد. تشویق سرمایهگذاران بومی به سرمایهگذاری در داخل استان میتواند به توسعه کمک کند. با ایجاد محیطی مناسب برای سرمایهگذاری، میتوان به رشد اقتصادی، ایجاد اشتغال و بهبود کیفیت زندگی در استان کمک کرد.
مصطفی خدارحمی (عضو هیات علمی گروه حقوق دانشگاه آزاد اسلامی سراوان): در سیستان و بلوچستان، تعداد قابل توجهی از افراد سرمایهگذار وجود دارند که میتوانند نقش کلیدی و مؤثری در توسعه اقتصادی و اجتماعی ایفا کنند. با این حال، متأسفانه شاهد این هستیم که بخش زیادی از سرمایههای این افراد در جاهای دیگر به کار میرود و از ظرفیتهای بالقوه استان بهرهبرداری نمیشود. این موضوع نه تنها به رشد اقتصادی استان آسیب میزند، بلکه موجب از دست رفتن فرصتهای شغلی و اجتماعی برای جامعه نیز میشود و در نهایت به نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی دامن میزند. برای مقابله با این چالش، ضروری است که شرایط مناسبی برای جذب و نگهداری سرمایهگذاران در استان فراهم شود. مثلا تسهیل فرآیندهای اداری و کاهش بروکراسی میتواند به سرمایهگذاران کمک کند تا با اطمینان بیشتری در استان سرمایهگذاری کنند. مسئولین باید به خواستههای سرمایهگذاران توجه و در راستای رفع موانع موجود تلاش کنند. مواردی که در این جلسه و جلسات دیگر مطرح میشود به مسئولین انتقال داده خواهد شد تا آنها بتوانند با آگاهی بیشتری به مسائل پرداخته و تصمیمات بهتری اتخاذ کنند. با این حال، چگونگی توجه مسئولین به این موارد و میزان تأثیرگذاری آنها در سیاستگذاریها از عهده این اتاق فکر خارج است. کار این اندیشکده تنها انتقال دیدگاهها و پیشنهادات به مسئولین است و امیدواریم این نظرات مورد توجه قرار گیرد.
محمد امین شهنوازی (نویسنده و پژوهشگر): اقوام باید به فکر توسعه و پیشرفت خود باشند. تا زمانی که اقوام نسبت به آینده و بهبود وضعیت خود احساس مسئولیت نکنند، توسعه ی واقعی و پایدار صورت نخواهد گرفت. این خودباوری و انگیزه درونی میتواند به عنوان محرکی قوی برای ایجاد تغییرات مثبت در جامعه عمل کند. یکی از نکات کلیدی در این راستا، نیاز به اصلاح ساختارهای طایفه ای و اجتماعی و فرهنگی است. مثلا به جای آنکه جوانان ما به داشتن اسلحه افتخار کنند، باید به داشتن علم و دانش افتخار کنند. این تغییر نگرش میتواند به جوانان کمک کند تا به جای تکیه بر سلاح، به تواناییهای فکری خود توجه کنند و از آنها برای پیشرفت استفاده نمایند. آموزش و پرورش نیز نیاز به اصلاحات اساسی دارد. نظام آموزشی باید به گونهای طراحی شود که به جوانان مهارتهای لازم برای ورود به بازار کار و مشارکت فعال در جامعه را آموزش دهد. دانشگاهها باید از حالت تئوری خارج شوند و به مراکز نوآوری و تحقیق تبدیل گردند که به نیازهای واقعی جامعه پاسخ دهند.
فرشاد فربد (مدرس دانشگاه در علوم سیاسی): اقوام بخش مهمی از سرمایه اجتماعی هستند و نقش آنها در توسعه جوامع نمیتواند نادیده گرفته شود. هنرهای بومی، به عنوان نمایانگر فرهنگ و هویت هر قوم، میتوانند به توسعه فرهنگی و اقتصادی کمک شایانی کنند. این هنرها نه تنها میتوانند جذابیتهای فرهنگی را به نمایش بگذارند، بلکه باعث جذب گردشگران و سرمایهگذاری در حوزههایی مانند گردشگری فرهنگی و صنایع خلاق می شوند. مشارکت اقوام در فرآیند توسعه میتواند به افزایش همبستگی اجتماعی منجر شود. وقتی اقوام احساس کنند که در تصمیمگیریها و فرآیندهای توسعه نقش دارند، احساس تعلق و مسئولیت بیشتری نسبت به جامعه خود خواهند داشت.
مشارکت اقوام در فرآیند تصمیمگیریهای ملی و محلی نیز میتواند تضمین کند که سیاستها و برنامههای توسعه، نیازهای واقعی آنها را در نظر بگیرد. این مسئله میتواند به افزایش اعتماد عمومی به نهادهای دولتی و بهبود روابط بین اقوام و دولت منجر شود. حمایت از کسبوکارهای کوچک به ویژه در مناطق محروم، میتواند به ایجاد اشتغال و توسعه این مناطق کمک کند. با فراهمکردن آموزشهای مناسب و احترام به زبان و فرهنگ اقوام، میتوان سطح سواد و مهارتهای آنها را افزایش داد. احساس تعلق خاطر در اقوام باید بیش از پیش تقویت گردد، چرا که این احساس میتواند به عنوان یک عامل انگیزشی برای مشارکت فعال آنها در فرآیندهای اجتماعی و اقتصادی عمل کند. هرچند گامهای خوبی در این خصوص برداشته شده، اما نیاز به برنامهریزی دقیقتر برای بهبود وضعیت اقوام و ارتقاء کیفیت زندگی آنها همچنان احساس میشود.
مصطفی نادری (مدرس علوم سیاسی در دانشگاه و دبیر جلسه): در ایران، این نوع نشستها در ابتدا به خوبی برگزار میشوند، اما متأسفانه پس از مدتی تداوم پیدا نمیکنند. این موضوع میتواند به کاهش انگیزه و مشارکت نخبگان و فعالان حوزههای مختلف منجر شود. امیدوارم این اندیشکده بتواند در این راستا به سهم خود تأثیرگذار باشد و با دعوت از نخبگان، فضایی را فراهم کند که آنها بتوانند در حوزههای مختلف اظهار نظر کنند. ایجاد چنین فضایی نه تنها به تبادل ایدهها و تجربیات کمک میکند، بلکه میتواند به شکلگیری راهکارهای عملی و مؤثر برای چالشهای موجود در استان منجر شود. تداوم این نشستها و جلسات میتواند به نهادینه شدن فرهنگ گفتوگو و همفکری در میان نخبگان و فعالان اجتماعی کمک کند و به رشد و پیشرفت استان در زمینههای مختلف منجر شود.
