✍🏻دکتر هاشم امیری-عضو دپارتمان نظام بین الملل انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا
تحولات اخیر در قفقاز جنوبی، به ویژه بحثهای مرتبط با ایجاد کریدور زمینی زنگزور و حضور ایالات متحده در این منطقه، به موضوعی حساس در سیاست خارجی ایران تبدیل شده است. این تحولات در نگاه اول نگرانیهایی را درباره اختناق ژئوپولیتیکی ایران برانگیختهاند. شایعات مربوط به اجاره ۹۹ ساله زنگزور تحت نفوذ یا نظارت ایالات متحده، این تصور را تقویت کرده که ایران ممکن است در محاصرهای ژئوپولیتیکی قرار گیرد، دسترسیاش به مسیرهای تجاری و ترانزیتی منطقه محدود شود و روابطش با ارمنستان، یکی از معدود متحدان منطقهای، تضعیف گردد. قفقاز جنوبی، به دلیل موقعیت جغرافیایی استراتژیک، منابع انرژی و نقشش در معادلات ترانزیتی، همواره صحنه رقابت قدرتهای بزرگ و بازیگران منطقهای مانند ترکیه، روسیه و ایالات متحده بوده است. این پیچیدگیها، همراه با سابقه مداخلات خارجی، نگرانیهایی را درباره آینده جایگاه سیاسی و منطقهای ایران ایجاد کرده است. بسیاری از ناظران معتقدند که این تحولات میتواند نفوذ ایران را در منطقه کاهش دهد، بهویژه در شرایطی که این کشور همچنان با چالشهایی مانند تحریمهای اقتصادی و انزوای سیاسی دستوپنجه نرم میکند.
با این حال، نگاهی جامعتر و تخصصیتر به این تحولات نشان میدهد که شرایط کنونی لزوماً تهدیدی قطعی برای ایران نیست و حتی میتواند فرصتهایی بیسابقه برای احیای جایگاه ژئوپولیتیکی این کشور فراهم کند. هنگامی که رقابت میان ابرقدرت مسلط، مانند ایالات متحده، و قدرتهای بالقوه مسلط، مانند چین و روسیه، شدت مییابد، مناطق استراتژیک مانند قفقاز جنوبی به میدانهای اصلی این تقابل تبدیل میشوند. در چنین شرایطی، ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد، منابع طبیعی و نقش تاریخیاش بهعنوان مرکز ثقل ژئوپولیتیکی، اهمیتی دوچندان پیدا میکند. این رقابت میتواند ایران را از انزوای تحمیلی خارج کرده و بهعنوان شریکی بالقوه یا حتی میانجی در معادلات منطقهای مطرح سازد. قفقاز جنوبی، بهعنوان نقطه تلاقی منافع اقتصادی، سیاسی و استراتژیک، بهسرعت در اولویت سیاست جهانی قرار میگیرد و ایران میتواند از این موقعیت برای تقویت جایگاه خود بهرهبرداری کند.
علاوه بر این، تحولات قفقاز میتواند بازیگران منطقهای مانند ترکیه را در موقعیت دشواری قرار دهد. ترکیه، که در سالهای اخیر با بلندپروازیهای ژئوپولیتیکی بهدنبال گسترش نفوذ در قفقاز بوده، ممکن است در حفظ توازن میان روابط با ایالات متحده، روسیه و ایران دچار چالش شود. این وضعیت میتواند به انفعال یا حتی کاهش نفوذ ترکیه در منطقه منجر شود، که به نوبه خود فضایی برای ایران فراهم میکند تا ابتکار عمل را در دست گیرد. حساسیتهای ترکیه در حفظ روابط متعادل با طرفهای درگیر در زنگزور ممکن است این کشور را در برابر شرایط جدید آسیبپذیر کند. ایران، با وجود زخمهای ناشی از جنگ، تحریم و انزوا، همچنان از ظرفیتهای قابلتوجهی برای ایفای نقش فعال برخوردار است. شرایط کنونی، با تغییر ناترازیهای موجود در سیاست خارجی ایران، میتواند سایر بازیگران قفقاز جنوبی را وادار به بازنگری در روابط خود با ایران کند.
ایران میتواند با اتخاذ دیپلماسی هوشمندانه و فعال، بهجای رویکردی منفعلانه، از این تحولات به نفع خود بهرهبرداری کند. تقویت روابط با ارمنستان، گسترش همکاریهای اقتصادی و ترانزیتی با کشورهای قفقاز، و روابط سازنده با قدرتهایی مانند روسیه و چین و تعامل هوشمندانه با ایالات متحده میتواند ایران را بهعنوان بازیگری غیرقابلچشمپوشی در منطقه مطرح سازد. این تحولات، اگرچه در ظاهر تهدیدآمیز به نظر میرسند، در بطن خود فرصتهایی برای احیای جایگاه ژئوپولیتیکی ایران دارند. ایران میتواند با بهرهگیری از موقعیت استراتژیک خود، نقش میانجی یا شریکی کلیدی را در معادلات منطقهای ایفا کند. با توجه به رقابتهای فزاینده میان قدرتهای بزرگ، ایران این فرصت را دارد که فشارهای تحریمی را کاهش دهد و جایگاه خود را در دیپلماسی جهانی بهبود بخشد.
بطور کلی، تحولات قفقاز جنوبی نباید صرفاً از منظر تهدید مورد تحلیل قرار گیرند. این تحولات، با نگاهی بلندمدت، میتوانند بهعنوان کاتالیزوری برای بازتعریف نقش ایران در منطقه و جهان عمل کنند. ایران، با دیپلماسی هوشمندانه و برنامهریزی استراتژیک، این توانایی را دارد که نهتنها از اختناق ژئوپولیتیکی جلوگیری کند، بلکه با احیای جایگاه خود بهعنوان بازیگری کلیدی، در معادلات استراتژیک قفقاز و فراتر از آن نقشآفرینی کند. این مسیر مستلزم بهرهگیری از فرصتهای ناشی از رقابتهای جهانی و اتخاذ رویکردی فعال برای قرار گرفتن در مرکز ثقل ژئوپولیتیکی منطقه است.
سلام و احترام
مقالهتان را با دقت مطالعه کردم و از نگاه جامع و غیرتکبعدی شما به تحولات قفقاز جنوبی لذت بردم. تأکید بر دیپلماسی فعال، تنوعبخشی به روابط خارجی و استفاده از ظرفیتهای ارمنستان، روسیه، چین و حتی تعامل هوشمندانه با آمریکا، از نقاط برجسته و ارزشمند دیدگاه شماست.
با این حال، به نظر میرسد برای عملیشدن ایده تبدیل کریدور زنگزور به فرصت، لازم است چند نکته بیشتر مورد توجه قرار گیرد:
بررسی دقیقتر موانع ساختاری و سیاسی، بهویژه در زمینه تعامل با ایالات متحده.
توجه به توازن قدرت فعلی در قفقاز که در حال حاضر به نفع ترکیه و آذربایجان است.
در نظر گرفتن محدودیتهای زیرساختی و لجستیکی ایران که میتواند بر بهرهبرداری از فرصتهای ترانزیتی اثر بگذارد.
با وجود این چالشها، ایده اصلی شما الهامبخش است و میتواند مبنای بحثهای سازندهتری در حوزه سیاست خارجی ایران باشد.
با احترام و آرزوی موفقیت برای شما
سپاس از توجه تان و نکات مهمی که ارائه کردید.