احسان اعجازی
دکتری روابط بینالملل؛ مدیر دپارتمان مطالعات اسرائیل-فلسطین انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا
نقش زنان در ارتش اسرائیل طی دههها دچار تحول چشمگیری شده است. زنان در ارتش اسرائیل یا نادیده گرفته شدهاند و یا به فرماندهی یگانهای رزمی منصوب شدهاند.
تاریخچه خدمت اجباری در اسرائیل
اسرائیل از سال ۱۹۴۸، خدمت نظامی را برای مردان و زنان اجباری کرد. این قانون در جریان جنگ 1948 و در شرایطی تصویب شد که این رژیم با تهدید دشمنان خود روبهرو بود. «دیوید بنگوریون»، نخستوزیر وقت اسرائیل، به «ارتش مردمی» باور داشت و بر حضور زنان ارتش تأکید میکرد. او جمله معروفی دارد: «امنیت ما زمانی وجود دارد که زنان ملت ما نیز بدانند چگونه بجنگند.» این اصل سبب شد تا زنان بسیاری همراه مردان در جبهههای جنگ حضور داشته باشند.
با وجود نقش چشمگیر زنان، ارتش اسرائیل پس از مدتی تصمیمی بحث برانگیز گرفت. در پی تجاوز و سوءاستفاده از یک سرباز زن، زنان از نقشهای رزمی کنار گذاشته شدند. در نتیجه، «سپاه زنان» تشکیل شد که تحت فرماندهی جداگانهای عمل میکرد. این تفکیک جنسیتی سبب شد زنان از مزایا و فرصتهای ارتقای شغلی مشابه مردان بیبهره بمانند و پیشرفت آنها در سلسلهمراتب نظامی محدود شود.
در دهه گذشته، حضور سربازان زن در ارتش اسرائیل به طور چشمگیری افزایش یافته است، به طوریکه از ۵۰۰ نفر در گذشته به بیش از ۵۰۰۰ نفر در سال جاری رسیدهاند. این زنان در بخشهای مختلف ارتش، از جمله توپخانه، و گردانهای دفاع هوایی، خدمت کرده و به فرماندهی نیز دست پیدا کردهاند. با این وجود، ژنرال «ایال زامیر»، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل تصمیم گرفت به برنامه آموزشی برای زنان در مناصب ویژه نیروهای ویژه پایان دهد.
پرونده آلیس میلر در دیوان عالی اسرائیل
در سال ۱۹۹۵، «آلیس میلر»، مهاجر اهل آفریقای جنوبی، از ورود به دوره آموزش خلبانی جنگنده در نیروی هوایی اسرائیل منع شد، با اینکه دارای گواهینامه خلبانی غیرنظامی و دانشجوی مهندسی هوافضا بود. ارتش از پذیرش درخواست او خودداری کرد و این امر به شکایت تاریخی او علیه ارتش به دلیل تبعیض جنسیتی انجامید. پرونده در دیوان عالی اسرائیل مطرح شد و رأی دادگاه به نفع «میلر» صادر گردید؛ ممنوعیت آموزش خلبانی برای زنان مغایر با قانون اساسی شناخته شد. با این وجود «میلر» به دلایل پزشکی از برنامه خلبانی کنار گذاشته شد.
واحدهایی با حضور سربازان زن
پس از این پرونده، ارتش اسرائیل بهتدریج درهای بیشتری را به روی زنان گشود. نخستین واحدهایی که سربازان زن در آنها حضور یافتند، شامل یگان توپخانه موشکی، یگان اوکتز (سگهای زرهی)، و تیپ جستوجو و نجات بود. زنان همچنین در گردان «کاراکال»، مسئول گشتزنی در مرز اردن شدند. تا سال ۲۰۰۳، بیش از ۲۵ درصد از افسران ارتش اسرائیل زن بودند که نشانهای از تغییر در فرهنگ نظامی به شمار میآمد.
کمیته «سگف» در سال ۲۰۰۷ برای افزایش حضور زنان در ارتش تشکیل شد. این کمیته پیشنهاد داد که در پروتکلهای سربازگیری بازبینی صورت بگیرد تا همه نقشها صرفنظر از مدت خدمت، برای زنان قابل دسترسی باشد. همچنین سهمیههایی برای حضور زنان در سطوح فرماندهی و یک «کد جنسیتی» برای تنظیم روابط میان زنان و مردان پیشنهاد شد. با این وجود، خاخامخانه ارتش با حضور زنان در نقشهای خط مقدم مخالفت کرد و برخی فرماندهان ارشد نیز مدعی بودند که بیشتر زنان از نظر جسمی توان ایفای نقشهای رزمی را ندارند. در نتیجه، بسیاری از پیشنهادهای این کمیته اجرایی نشد.
با وجود این موانع، زنان به پیشرفت خود ادامه دادند. نخستین خلبان زن جنگنده در سال ۲۰۰۱ از آکادمی نیروی هوایی فارغالتحصیل شد. در سالهای بعد، زنان به مناصب بالایی دست یافتند: از جمله نخستین ژنرال زن در سال ۲۰۱۱ و نخستین فرمانده زن گردان پیادهنظام در سال ۲۰۱۷. اخیراً نیز رویدادی تاریخی در ارتش اسرائیل رقم خورد؛ یک سرهنگ دوم زن به طور رسمی به عنوان نخستین فرمانده اسکادران پهپادی در نیروی هوایی اسرائیل منصوب شد. این انتصاب نقطهعطفی در مسیر حضور زنان در سطوح فرماندهی نظامی به شمار میرود.
نقشهای ویژه زنان در ارتش اسرائیل
در سالهای اخیر ارتش اسرائیل زنان را در یگانهای ویژه نظامی به کار گرفته است که به برخی از آنها اشاره میشود:
- مربی پهپاد
جنگ غزه نقش پهپادها را در میدان نبرد پررنگتر کرد و در همین راستا، ارتش اسرائیل واحد جدیدی به نام «مربی پهپاد» ایجاد کرده است. این مربیان، سربازان را برای کار با پهپادهای رزمی آموزش میدهند تا بتوانند از آنها برای شناسایی، تشخیص تهدیدها و هدایت نیروهای زمینی استفاده کنند. مربی پهپاد باید هم بر کنترل فنی دستگاه تسلط داشته باشد و هم درک دقیقی از نبرد زمینی، حرکت نیروها و شرایط درگیری داشته باشد. این شغل برای زنانی مناسب است که ذهن فنی، خلاقیت، قدرت آموزش بالا و انعطاف روانی دارند.
- مربی کراو ماگا
مربیان «کراو ماگا» به سربازان میآموزند چگونه در شرایطی که سلاح در دسترس نیست، از خود دفاع کنند، به طور مثال در رویارویی نزدیک با دشمن، خلع سلاح مهاجم با چاقو، مقابله با گروگانگیری یا نبرد تن به تن. متقاضیان باید از نظر پزشکی تأیید شوند، آزمون و مصاحبه را پشت سر بگذارند و داشتن سابقه رزمی مزیت محسوب میشود. دوره آموزشی شامل سه ماه تمرین فنی، آموزش گروهی و مدیریت موقعیتهای پرتنش است. مربیان پس از پایان دوره در پایگاههای آموزشی و یگانهای رزمی مستقر میشوند تا مهارتهای واکنش سریع سربازان را تقویت کنند. این شغل نیازمند استقامت ذهنی، قدرت رهبری و آمادگی بدنی بالاست و برای زنانی مناسب است که به تحرک، هیجان و رهبری علاقه دارند.
- راننده خودروی زرهی هاموی رزمی
راننده «هاموی رزمی»، خودروی زرهی ویژهای را هدایت میکند که در تمرینات میدانی برای شبیهسازی تانک یا نفربر استفاده میشود. این تمرینها در سراسر اسرائیل و در شرایط گوناگون جوی انجام میشود. این شغل که تنها برای زنان در نظر گرفته شده، شامل رانندگی در مسیرهای دشوار، کار با سیستمهای فنی خودرو و همکاری نزدیک با یگانهای رزمی است. ساعات کاری طولانی و معمولاً در شب انجام میشود.
- اپراتور جنگ الکترونیک
اپراتورهای جنگ الکترونیک مسئول بهکارگیری سامانههای پیشرفتهای هستند که برای ایجاد اختلال یا دفاع از طیف فرکانسی ارتباطات نظامی طراحی شدهاند. آنها مأموریتهایی از قبیل اختلال در سامانههای دشمن، از کار انداختن پهپادها، مداخله در ارتباطات و مقابله با حملات سایبری را انجام میدهند. این نیروها در اداره دفاع سایبری ارتش خدمت میکنند و در عملیاتهای حساس نقش کلیدی دارند.
- تیم قرمز
اعضای این واحد ویژه در تمرینهای نظامی نقش دشمن را بازی میکنند تا شرایط نبرد واقعی برای نیروهای ارتش شبیهسازی شود. آنها تاکتیکها، تجهیزات و شیوههای رزمی دشمن را بررسی میکنند. آنان در تمرینها با لباسها و سلاحهای شبیهسازیشده شرکت میکنند و باید شرایطی واقعی و غیرقابل پیشبینی را تجربه کنند. این شغل برای افرادی مناسب است که ذهن تاکتیکی، انعطاف زیاد و قدرت تصمیمگیری بالایی دارند.
- افسر نیروی دریایی
افسران زن نیروی دریایی فرماندهی خدمه رزمی روی شناورهای جنگی یا گشتی را برعهده دارند. آنها مسئول هدایت ناوبری، کنترل سامانههای تسلیحاتی، کنترل ارتباطات و تصمیمگیری عملیاتی در دریا هستند. این شغل نیازمند توانایی رهبری، انضباط و تحمل فشار زیاد است.
- مربی چتربازی
مربیان چتربازی وظیفه دارند سربازان را برای پرش از هواپیما آماده کنند: از آموزشها در روی زمین و حفظ ایمنی در آسمان تا آمادگی روانی. آنها در سه شاخه فعالیت میکنند: پرش خودکار، سقوط آزاد و تامین امنیت در آسمان. این نقش نیازمند دقت، مسئولیتپذیری، و روحیه ماجراجویی است.
بهطور کلی، این نقشها نشان میدهد که زنان در ارتش اسرائیل نه تنها وارد عرصههای تازهای شدهاند، بلکه در مناصبی فعالیت میکنند که روزگاری صرفاً در اختیار مردان بود. حضور فعال آنان چهره ارتش را دگرگون کرده و گامی مؤثر در جهت تحقق برابری جنسیتی در ساختار نظامی این رژیم به شمار میآید.
آزار جنسی در ارتش اسرائیل
مسئله آزار و اذیت جنسیتی همواره یکی از چالشهای جدی در ارتش اسرائیل بوده است. بر اساس نظرسنجی سال ۲۰۱۶، از هر شش زن نظامی، یک نفر تجربه آزار جنسی داشته است. این واقعیت نشان میدهد که زنان در مسیر حرفهای خود در ارتش با مشکلاتی روبهرو هستند. هرچند پیشرفتهایی حاصل شده، اما مبارزه برای محیطی امن و برابر همچنان ادامه دارد.
آینده زنان در ارتش اسرائیل
آینده حضور زنان در ارتش اسرائیل روشن به نظر میرسد؛ چرا که با گسترش فرصتها و پذیرش روزافزون آنان در نقشهای رزمی و مدیریتی، ساختار سنتی ارتش بهتدریج دگرگون میشود. زنان اکنون بیش از هر زمان دیگری در جایگاههای فرماندهی حضور دارند. این روند نشانهای از تحول عمیق اجتماعی در جامعه اسرائیل است.
