انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا و خانه اندیشمندان علوم انسانی پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ نشست «کریدورهای اقتصادی و اتصال منطقهای در غرب و جنوب آسیا با تأکید بر ظرفیت سیاستگذاری و هماهنگی نهادی» را با سخنرانی دکتر نوذر شفیعی، دکتر رضا دهقانی و دکتر ویدا یاقوتی و مدیریت ابوذر پورادیب برگزار کردند. پرسش نشست این بود که چرا برخی طرحهای کریدوری از مرحله توافق به اجرای پایدار نزدیک میشوند و برخی در حد ظرفیت بالقوه باقی میمانند. دکتر نوذر شفیعی از تجربه پاکستان سخن گفت، دکتر رضا دهقانی جایگاه ترکیه را بررسی کرد و دکتر ویدا یاقوتی به افغانستان پرداخت. مقایسه کشورها، پیوند جغرافیا، سیاست و ظرفیت نهادهای اجرایی را روشن کرد.
1. دکتر نوذر شفیعی | پاکستان
دکتر نوذر شفیعی، استاد دانشگاه تهران، کریدور اقتصادی چین و پاکستان را از دو منظر بررسی کرد. نخست اینکه پاکستان در شبکه ارتباطی مورد نظر چین چه نقشی دارد و دوم اینکه ایران چگونه میتواند با این مسیر پیوند برقرار کند. به گفته او، در نگاه سیستمی چین، اهمیت هر کشور به کاری بستگی دارد که در مجموعه مسیرها انجام میدهد. از این منظر، پاکستان برای چین یک گره ارتباطی است و ارزش کریدور با گسترش پیوندهای آن با کشورهای دیگر افزایش مییابد.
شفیعی برای توضیح اهمیت این موضوع برای ایران، توجه را به شاخه غربی کریدور معطوف کرد. این مسیر از کاشغر به کویته و از آنجا به بندر گوادر میرسد. از دید او، برای بررسی امکان مشارکت ایران باید میان شاخههای مختلف کریدور تمایز گذاشت و دید در کدام نقطه پیوند با شبکه پاکستان امکانپذیر است. او اشاره به کشورهای ثالث در گفتوگوهای چین و پاکستان را فرصتی برای آغاز مذاکره دانست. در این برداشت، ایران میتواند با مشخص کردن کارکردی که برای شبکه دارد، موضوع معینی را در مذاکره با دو طرف پیش ببرد.
او میان جایگاه راهبردی کریدور و دشواریهای اجرای آن در داخل پاکستان تمایز گذاشت. شفیعی از بلوچستان پاکستان بهعنوان یکی از مهمترین چالشهای پیش روی طرح یاد کرد و به تأثیر ناامنی در خیبر پختونخوا نیز پرداخت. او بحث بدهی پاکستان به چین را در کنار اختلافنظرها درباره پیامدهای اقتصادی همکاری دو کشور مطرح کرد. از سوی دیگر، در تشریح نگاه عاصم منیر، به تلاشی اشاره کرد که هدف آن تغییر تصویر پاکستان در خارج است. کشوری که در افکار عمومی با کودتا شناخته شده، میکوشد خود را باثبات و قابل اتکا معرفی کند. شفیعی برای ایران دو اولویت برشمرد. یکی همکاری برای تأمین امنیت در دو سوی مرز بلوچستان و دیگری رفع موانعی که تحریمها در مسیر تأمین مالی طرحها ایجاد میکنند.
2. دکتر رضا دهقانی | ترکیه
دکتر رضا دهقانی، دانشیار دانشگاه تهران، با طرح یک پرسش بحث خود را آغاز کرد. چرا بعضی طرحهای کریدوری از مرحله توافق به اجرای پایدار نزدیک میشوند، در حالی که برخی دیگر سالها روی کاغذ باقی میمانند؟ او برای پاسخ به این پرسش، «جاده توسعه» عراق و ترکیه را بررسی کرد. این طرح قرار است بندر فاو عراق را به ترکیه متصل کند و از آنجا امکان دسترسی به اروپا را فراهم کند. به گفته دهقانی، جذابیت مسیر برای آنکارا هم به درآمد و مزیت ترانزیتی و هم به امکانی مربوط میشود که برای صادرات کالای ترکیه فراهم میکند.
دهقانی توضیح داد که در ترکیه چگونه مسئولیتهای یک طرح فرامرزی میان دستگاههای داخلی توزیع میشود. وزارت امور خارجه مناسبات دیپلماتیک با طرفهای مسیر را پی میگیرد و وزارت بازرگانی مسئول تسهیل ترانزیت و امور گمرکی است. اداره کل راهها بخش جادهای طرح را دنبال میکند و وزارت دفاع در تأمین امنیت مسیر نقش دارد. در این تقسیم کار، پیشرفت یک بخش وابسته به تصمیمهایی است که در دستگاه دیگری گرفته میشود. برای نمونه، ساخت مسیر دسترسی باید با آمادگی گمرک برای عبور کالا و توافق طرف مقابل درباره ترتیبات مرزی همراه شود.
دهقانی نگاه ترکیه به کریدورها را راهبردی توصیف کرد. از نظر او، همکاری و رقابت میتوانند همزمان در مناسبات آنکارا با کشورهای مسیر حضور داشته باشند. ترکیه میکوشد از موقعیت گذرگاهی خود برای اتصال شرق و غرب بهره ببرد و پیوند با عراق را در کنار دسترسی به مسیرهای دیگر دنبال کند. او در بحث درباره الزامات اجرا، به ضرورت توافق بر سر اصل مشارکت و تعیین منابع مالی مشخص نیز پرداخت. فاصله میان برآورد اولیه هزینه جاده توسعه و برآوردهای بالاتر، نمونهای از اهمیت همین مسئله بود. برای دولتهای مشارکتکننده، توافق بر سر مسیر باید با تصمیم درباره مسئولیت دستگاهها و نحوه تأمین هزینه اجرا همراه شود.
3. دکتر ویدا یاقوتی | افغانستان
دکتر ویدا یاقوتی، پژوهشگر ارشد افغانستان و پاکستان، بحث خود را از فاصله میان موقعیت جغرافیایی افغانستان و نقش بالفعل آن در ترانزیت منطقه آغاز کرد. افغانستان از چند جهت امکان اتصال به همسایگان را دارد، اما برای سنجش پیشرفت هر کریدور باید سه سطح را بررسی کرد. سطح نخست، زیرساخت فیزیکی مسیر، از جمله بندر، جاده و تأسیسات مرزی است. سطح دوم به چارچوب حقوقی و توافق میان دولتها مربوط میشود و سطح سوم، چگونگی کارکرد تجاری و عملیاتی مسیر است. به گفته او، ممکن است یک طرح در هر یک از این سه سطح به مرحله متفاوتی رسیده باشد.
یاقوتی تجربه توافق چابهار را برای توضیح این تمایز پیش کشید. برای بازرگانی که میخواهد کالایش را از بندر به مقصد برساند، امضای توافق زمانی معنا پیدا میکند که بداند بار در مرز چگونه ترخیص میشود، عبور آن چه مدت طول میکشد و چه هزینهای خواهد داشت. اگر دستگاههای مسئول سازوکار مشترکی نداشته باشند، تأخیر در یک نقطه میتواند هزینه کل مسیر را افزایش دهد. از همین رو، یاقوتی ثبات رویهها، هماهنگی گمرکی، امکان تأمین مالی و امنیت را در شمار عواملی قرار داد که بر استفاده مداوم از مسیر اثر میگذارند.
در سطح منطقهای، او بر ضرورت بهبود روابط افغانستان با پاکستان تأکید کرد. از دید او، چین تمایل چندانی به درگیر شدن در اختلافات دو همسایه ندارد و میتواند برای حفظ ارتباطات خود از مسیرهای مکمل استفاده کند. این امکان انتخاب برای افغانستان پیامد مهمی دارد. هرگاه عبور کالا از یک مسیر با هزینه یا عدم قطعیت بیشتری همراه شود، وجود مسیری جایگزین بر تصمیم شرکای تجاری اثر میگذارد. یاقوتی ظرفیت نهادی افغانستان را در همین زمینه سنجید. توانایی دستگاهها برای اجرای مستمر توافق، حفظ رویههای قابل پیشبینی و هماهنگی با همسایگان تعیین میکند که یک گذرگاه تا چه اندازه در تجارت روزمره منطقه جای خواهد گرفت.