میزگرد، تاثیرات مرز بر اقتصاد سراوان؛ راهکارهای موثر و کاربردی، توسط اندیشکده دانشیاران علوم انسانی با همکاری انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا شعبه سیستان و بلوچستان و دانشگاه آزاد اسلامی سراوان در تاریخ ۵ اسفند ۱۴۰۳ در سالن کنفرانس دانشگاه برگزار گردید. در این نشست موضوعات مرتبط با مرز توسط برخی از اساتید دانشگاه به شرح ذیل مورد بحث و گفتگو قرار گرفت.
منصور جنگی زهی، رئیس دانشگاه پیام نور سراوان: گردشگری سلامت به عنوان یک صنعت پویا قابلیت های زیادی برای ایران و پاکستان دارد. مرز سراوان یک فرصت ارزشمند در حوزه کسب و کار و بهبود سلامت جامعه برای هر دو کشور است. با توجه به نزدیکی جغرافیایی ایران و پاکستان و جمعیت ۹۰ میلیونی ایران و ۲۴۷ میلیونی پاکستان و تقاضای بالا برای خدمات درمانی و تمایل تعداد قابل توجهی از مردم سراوان به پاکستان برای برخی از مسائل پزشکی، گردشگری و توریست سلامت از اهمیت خاصی برخوردار است. این امر نه تنها به بهبود کیفیت خدمات پزشکی و درمانی به مردم سراوان کمک میکند، بلکه بطور غیر مستقیم بر جنبه های مختلف زندگی مردم تاثیر مثبت می گذارد. لذا پیشنهاد می شود سازوکاری فراهم گردد تا مردم این منطقه بتوانند بهراحتی و بدون محدودیتهای قانونی برای برخی از امور پزشکی به پاکستان سفر کنند. گردشگری سلامت علاوه بر افزایش بهبود سلامت جامعه در ایجاد کسب و کارهای جدید مانند تاسیس شرکت برای خدمات توریستی، ساخت هتل، اقامتگاه و… تاثیرگذار است. با توجه به مسافت مناسب بین مرز سراوان و شهرهای پاکستان، تسهیل دسترسی به خدمات درمانی در پاکستان میتواند به کاهش هزینههای درمان عمومی برای مردم سراوان منجر شود. این نوع گردشگری زمینه ای برای تبادل تجربیات و اطلاعات بین پزشکان و متخصصان دو کشور بوجود می آورد. ایران و پاکستان دارای پزشکان متخصص با تجربه و ماهر و امکانات پزشکی و مراکز درمانی با کیفیت هستند، لذا علاوه بر مراجعه بیماران منطقه سراوان به پاکستان، شرایط ورود بیماران پاکستانی به بیمارستانهای کشور هم فراهم می شود. گردشگری سلامت و توریست درمانی بین ایران و پاکستان همچنین می تواند در افزایش امنیت که از دغدغه های اصلی است منجر شود. برای اجرایی نمودن گردشگری سلامت باید زیرساخت ها، امکانات و قوانین بخوبی فراهم شود و همکاریهای بین المللی در این زمینه تقویت گردد تا مردم منطقه و کشور از مزایای این طرح منتفع شوند.
عبدالغفور محمدزاده، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی سراوان: مردم سراوان نقش چندانی در تجارت مرزی ندارند و سهم آنان در این حوزه بسیار اندک است. در حال حاضر، بخش عمدهای از فعالیتهای تجاری در مرزهای این منطقه توسط اتباع افغانستان و پاکستان انجام میشود، در حالی که مردم بومی سراوان به دلایل متعددی از این فرصتها بیبهره ماندهاند. یکی از مهمترین موانع، مالیاتهای سنگین است که فشار اقتصادی زیادی بر فعالان محلی وارد میکند و موجب کاهش انگیزه برای ورود به تجارت قانونی مرزی شده است. نبود زیرساختهای مناسب، تسهیلات ناکافی و روندهای پیچیده اداری، موانع متعددی را برای فعالیتهای قانونی در این حوزه ایجاد کرده است. این مشکلات نهتنها باعث رکود اقتصادی در سراوان شده، بلکه موجب مهاجرت بخش قابل توجهی از مردم سراوان به دیگر مناطق کشور برای جستجوی فرصتهای بهتر شده است. برای حل این معضلات، لازم است سیاستهای حمایتی کارآمدی در نظر گرفته شود. از جمله این اقدامات، فعالسازی بازارچههای مرزی و ایجاد شرایط مناسب برای حضور مردم بومی در فعالیتهای اقتصادی مرزی است. با اتخاذ سیاستهای تشویقی و کاهش موانع قانونی، میتوان انگیزه لازم را برای مشارکت مردم محلی در این بخش ایجاد کرد. توسعه تجارت مرزی از طریق مشارکت مردم محلی موجب بهبود معیشت مردم منطقه خواهد شد و همچنین به رونق اقتصادی شهر و تقویت امنیت مرزی کمک شایانی خواهد کرد.
محمد رضا ریگی، عضو هیات علمی دانشگاه سراوان: برای بهبود شرایط مرز، ابتدا باید بر توسعه زیرساختها تمرکز کرد. مرز سراوان نیازمند رسمی شدن و امکان تردد مسافر است. در حال حاضر، با همین وضعیت موجود، مرز کوهک، طبق آخرین گزارش سامانه گمرک ایران، رتبه اول صادرات استان را دارد. این نشان میدهد که با رسمی کردن مرز و توجه ویژه به آن میتوان این روند را بیش از پیش تقویت کرد. بدون شک، مشکلات و چالشهای مرزی تأثیر چشمگیری در تخریب چهره سراوان داشتهاند. در حال حاضر، بیشتر تجار ما نقش واسطه را ایفا میکنند تا تاجر، و دلیل آن نبود شبکهسازی مناسب در داخل و کشور هدف است. نهادهایی مانند مراکز فنی و حرفه ای و دانشگاهها باید حداقل دورههای تخصصی واردات و صادرات را برگزار کرده و آموزش عملی تجارت به زبان ساده برای علاقمندان ارائه دهند. توسعه زیرساختهای حملونقل برای مرز سراوان اهمیت بالایی دارد. تقویت زیرساختهای گمرکی ضروری است. باید بررسی کرد که چه میزان امکانات و خدمات رفاهی در دسترس است. ارائه خدمات گمرکی مناسب به تجار و راهاندازی سامانههای بهروز گمرکی و مکانیزه شدن ترخیص کالا، آموزش و توانمند کردن کارشناسان حوزه تجارت و گمرک از دیگر اقداماتی است که باید در اولویت قرار گیرد.
احمد رضا شاهرخی، عضو هیات علمی دانشگاه سراوان: مرز تاکنون تأثیر ملموسی بر رفاه مردم سراوان نداشته است. وضعیت مرز سراوان مشخص نیست. مرز میرجاوه یک مرز رسمی است و وضعیت آن مشخص است اما تکلیف مرز سراوان نامشخص است. پیش از هر چیز، باید تکلیف این مرز مشخص شود. مرز سراوان بهتر است جنبه رسمی پیدا کند. باید بررسی کرد که چه افراد یا نهادهایی در دو سوی مرز تصمیمگیرنده هستند و چگونه میتوان برای بهبود شرایط با این افراد یا نهادها تعامل و همکاری موثری ایجاد کرد. وظیفه یک دانشگاهی، تولید فکر و ایده است، اما پیگیری و اجرایی کردن آن بر عهده مسئولین اجرایی می باشد. نوع نگاه مردم به دولت و همچنین نگرش نمایندگان به شهر، در این مسیر تعیینکننده است. اولویتهای نماینده مردم برای شهر خیلی اهمیت دارد. باید بتوان گروههایی برای گفتوگو با مرزنشینان تشکیل داد تا درخواستهای مردم مرز بررسی و دستهبندی شود. سپس این درخواست ها را به مسئولین مربوطه انتقال داد. راهکارهایی را که مردم مرزنشین برای مقابله با مشکلات ارائه میدهند، باید جدی گرفت و به مقامات مربوطه ارائه کرد. در این میان، رویکرد نمایندگان در پیگیری این مسائل اهمیت زیادی دارد.
مجید کریمزاده، عضو هیات علمی دانشگاه سراوان: موانع و مشکلات تجارت مرزی ریشه در نوع نگاه دولتها دارد. سوال این است که چگونه برخی دولتها در سراسر جهان توانستهاند مناطق مرزی خود را به شکوفایی برسانند؟ در این زمینه بعنوان مثال میتوان از تجربه کشورهای چین، هند، میانمار و بنگلادش الگو گرفت. کشور پاکستان سالیانه 60 تا 65 میلیارد دلار واردات کالا دارد و سهم ایران حدود یک میلیارد دلار است. در حال حاضر، کمتر از ۲۰ درصد صادرات کشور به پاکستان از طریق بازارچههای مرزی استان سیستان و بلوچستان انجام می گیرد. با توجه به جغرافیای پاکستان و تنشهای بین این کشور و هند و همچنین روابط پیچیده پاکستان و طالبان در افغانستان، ایران میتواند از این فرصت از طریق مرزهای زمینی خود برای بازار 245 میلیونی پاکستان بهرهبرداری کند. با عنایت به بن بست بودن شهرستان سراوان و همچنین تجربه سایر کشورها، ایجاد یک منطقه ویژه اقتصادی در سراوان ضروری است. توسعه زیرساخت های تجارت مرزی مناسب در سراوان و همچنین فرامرزی تا مراکز عمده جمعیتی آنسوی مرز (پنجگور و ماشکیل) از ضروریات توسعه تجارت مرزی برای کشور ما بحساب می آید. متاسفانه راههای جاده ای بازارچه های مرزی سراوان (سراوان بزرگ) بسیار نامناسب بوده و کارکرد ترانزیتی ندارند. نبود گمرک رسمی علیرغم گذشت 20 سال از وعده ایجاد آن موانع و مشکلات زیادی برای تجارت مرزی در این شهرستان ایجاد نموده است. در چنین وضعیتی چطور می توان به تجارت مرزی روی آورد. برای توسعه مرزها و تجارت مرزی طبق تجربه سایر کشورها، ایجاد نهادهای فرامرزی مانند شورای توسعه بلوچستان ایران و پاکستان و یا صندوق توسعه مرزی بین ایران و پاکستان ضروری است. آموزش و توانمند سازی مرزنشینان در زمینه تجارت مرزی و ایجاد نمایشگاههای کالا در مناطق مرزی پاکستان بسیار نقش مهمی در توسعه تجارت مرزی خواهد داشت. در نهایت مشارکت مردم بومی در طراحی و انجام طرحهای مرزی یک ضرورت است و بدون آن، تجارت بین مرزها بطور موثر و کارا محقق نخواهد شد.
ناصر نصرت زهی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی سراوان: مرز سراوان به جای اینکه به عنوان یک فرصت مورد استفاده قرار گیرد، تاکنون بیشتر یک تهدید بوده است. زیرساختهای حملونقل دچار مشکلات جدی هستند و دولت باید با ورود مؤثر، سیاستگذاری مناسبی انجام دهد و بسترهای لازم را فراهم کند. اگرچه سراوان در موقعیتی بنبستگونه قرار دارد، اما توسعه حملونقل میتواند بسیاری از مشکلات را کاهش دهد. متأسفانه نمایندگان مردم و دولت تاکنون نتوانستهاند نوع نگرش به سراوان را تغییر دهند. برای رونق اقتصادی، باید زیرساختهایی که به صادرات کمک میکنند، تأسیس و تقویت شوند. به عنوان مثال، میتوان شرایطی فراهم کرد که تولید بخشی از قطعات پیش ساخته بتنی مورد نیاز در حوزه های مرزی و کشور همسایه در خود سراوان انجام شود و مستقیماً به پاکستان صادر گردد. اما در حال حاضر، سراوان حتی توان تأمین نیازهای داخلی خود را ندارد و همچنان وابسته به سایر شهرهاست. نگاه به مرزهای رسمی فقط درسایه توجه به اساسی ترین نیاز یعنی توجه به حمل ونقل و راه عملیاتی خواهد شد.
بنده ب حیث یک دیپلومات. راهکارهای مثبت و صمیمانه دو کشور را یک گام مثبت دانسته. و یک سهولت. اسان برای درمانی های پاکستان. شود ایجاد. یک قدر دانی. برای جمهوری اسلامی ایران است. ارزوی موفقیت برای مردم شریف ایران زمین….