دکتر محمدرضاطاهری، عضو سابق هیات علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان و عضو انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا
کارشناسان و پژوهشگران دو دلیل اصلی را برای حمله روسیه به اوکراین مطرح نموده اند. یک، رویای برگشت اتحاد جماهیر شوروی به عنوان یک ابرقدرت. باور بر این است که روسیه باید قوی باشد. در غیر این صورت به جایگاهی کمتر از آنچه که اکنون هست تقلیل می یابد و دنیای غرب بر جهان مسلط خواهد شد. دو، ترس و نگرانی روسیه از پیوستن اوکراین به ناتو. روسیه معتقد است که پیوستن اوکراین به ناتو بسیار خطرناک است زیرا امنیت ملی روسیه را به شدت مورد تهدید قرار می دهد.
ولی آنچه باعث شد که حمله روسیه به اوکراین صورت گیرد دلیل دوم است. در این جنگ کشورهایی چون ایران و چین از روسیه حمایت میکنند. ریشه حمایت ایران از روسیه را می توان در رفتار و عملکرد نامناسب و ضعف دیپلماسی آمریکایی ها نسبت به جمهوری اسلامی ایران دانست. اگر چه که حمایت چین غیرعلنی است اما در هر حال از روسیه پشتیبانی می کند، چرا که برای چین گسترش ناتو نیز ناخوشایند است. این سه کشور (روسیه، ایران، چین) در یک جبهه قرار گرفته اند و یکی از مهمترین اهداف آنها کاهش نفوذ آمریکا در نظم بین الملل است. هر چه بیشتر غرب (به رهبری آمریکا) از اوکراین حمایت کند، اتحاد بین روسیه، چین و ایران بیشتر تقویت می گردد. البته، از طرف دیگر، حمله روسیه به اوکراین وحدت ناتو را تقویت کرده و ناتو را بر آن داشته تا بودجه دفاعی و نظامی خود را افزایش دهد و بیشتر به فکر تقویت نظامی خود باشد.
برای پراکنده کردن تمرکز آمریکا از دخالت در جنگ اوکراین و یا جهت به عقب راندن آمریکا از اوکراین ممکن است حمله حماس به اسراییل که موجب کشته شدن هزار و دویست نفر گردید با چراغ سبز و اشاره روسیه صورت گرفته باشد. اکنون جنگ اسراییل و غزه جنگ روسیه و اوکراین را تحت الشعاع قرار داده است. اما این که تا چه زمانی وضعیت موجود ادامه خواهد یافت به سختی قابل پیش بینی است.
از طرف دیگر، آمریکا سعی کرده از طریق کشورهای ثروتمند عربی و اسراییل موقعیت خود را در خاورمیانه حفظ کند. نمیتوان این مسئله را نادیده گرفت که ثروت کشورهای عربی و تکنولوژی نظامی و امنیتی اسراییل برای آمریکا منافع زیادی در خاورمیانه داشته است؛ حفظ روابط دیپلماتیک بین کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و اسراییل برای آمریکا مهم است.
دقیق معلوم نیست از بین آمریکا و روسیه کدام یک برنده این جنگ های باصطلاح نیابتی می شود، ولی هر کدام که برنده شود پیامدهایی برای دیگری خواهد داشت که نظم بین الملل را تحت تاثیر قرار می دهد.
اگر روسیه در جنگ علیه اوکراین پیروز شود، کشورهای غربی بخصوص آمریکا اقتدار و جایگاه فعلی خود را در جهان از دست خواهند داد، چرا که وضعیت موجود نظام بین الملل تغییر خواهد کرد و کشورهایی چون چین، روسیه، ایران و متحدان آنها می توانند ایده های خود را نیز در مورد نظم بین المللی تحمیل کنند. بنابراین، این مسئله پیامدهای سیاسی و امنیتی گستردهای را برای غرب بهمراه خواهد داشت. علاوه بر آن، به قول برخی از کارشناسان جنگ، گرفتاری آمریکا و متحدانش در جنگ فرسایشی اوکراین برای چینی ها این مسئله را نیز روشن کرده که آمریکا دیگر آن ابرقدرت قدیم نیست و لذا چینی ها ممکن است تحریک شوند و قصد حمله به تایوان کنند. حمله به تایوان یک چالش نظامی بمراتب بزرگتر از اوکراین برای آمریکاست، چرا که نه تنها آمریکا را در سه جبهه (اوکراین، غزه، تایوان) مشغول می کند بلکه آن را علنا مقابل چین قرار می دهد. اوکراین برای روسیه بسیار حائز اهمیت است و حتی در صورتی که روسیه باخت را برای خود پیش بینی کند ممکن است از سلاح های اتمی استفاده کند که معلوم نخواهد شد پایان آن به چه شکل رقم خواهد خورد. در صورت جنگ اتمی، برد و باخت دیگر معنی و مفهوم پیدا نمی کند. از اینرو، ممکن است مسئله اوکراین به جنگ جهانی سوم تبدیل شود. پوتین به غرب هشدار داده که اگر حاکمیت کشورش به خطر بیفتد، از سلاح هستهای استفاده خواهد کرد.
ولی احتمال پیروزی غرب به رهبری آمریکا نیز وجود دارد. این موضوع ممکن است اتفاق بیافتد و در بلند مدت روسیه بازنده جنگ باشد. در این فرضیه کشورهای قدرتمند غربی اتحاد خود را با آمریکا حفظ خواهند کرد ولی متحدان روسیه که ایران و چین هستند معلوم نیست تا چه حد به حمایت خود از روسیه ادامه بدهند؟!
چین هرگز علنا حمایت خود از روسیه را مطرح نکرده است. چین هنوز به دنبال گسترش و نفوذ قدرت اقتصادی خود در جهان است و ظاهرا قصد ندارد در شرایط فعلی و در این سطح (جنگ اوکراین) خود را با آمریکا درگیر کند.
بنابراین از آنجا که آمریکا و کشورهای غربی متحدان همدیگر هستند و این کشورها به لحاظ اقتصادی به مراتب قدرتمندتر از روسیه می باشند و در جنگ اوکراین کمتر از روسیه متحمل ضرر شده اند، ممکن است برنده این جنگ شوند. روسیه حتی اگر بتواند بیست درصد از اوکراین را ضمیمه خاک خود کند ولی به لحاظ اقتصادی و نظامی ضررهای زیادی را متحمل شده و می شود. علاوه بر آن، از ذکر این نکته نباید غافل ماند که نسبت به آمریکا و دیگر کشورهای غربی احتمال شکنندگی داخلی که حاکمیت پوتین را مورد تهدید قرار دهد در روسیه بیشتر است. کشورهای غربی از یک انسجام داخلی سیستماتیک و منظم تری برخوردارند و نظام های سیاسی آنها که بیشتر پلورال هستند تهدیدی علیه حاکمیت های غربی بحساب نمی آیند. در نتیجه، هزینه و پیامدهای مخرب جنگ اوکراین برای روسیه بیشتر است و همچنین در صورت شکست روسیه پیامد آن برای برخی از متحدان روسیه ممکن است گران تمام شود.
