دکتر شهناز یزدان پناه دبیر دپارتمان تاریخ و تمدن ایرانی انجمن ایرانی مطالعات غرب اسیا
آشنایی زنان دربار و اشراف ایرانی با اروپائیان در دوره قاجار از زمانی آغاز شد که سفرای کشورهای اروپایی به همراه بانوانشان به حضور شاه میرسیدند. زنان حرمسرا مسئولیت پذیرایی از زنان سفیران را برعهده داشتند. آنها ضمن پذیرایی از مهمانان خود اطلاعاتی دربارهی روش زندگی زنان در اروپا کسب میکردند. این اطلاعات به تدریج زنان اشراف ایرانی و دیگر زنانی پیشرو را به اندیشه واداشت و آنها را بر آن داشت تا برای بدست آوردن حقوق خود و زندگی بهتر مبارزه کنند.
یکی از این زنان، تاج السلطنه دختر ناصرالدينشاه بود، او از زنان آزاديخواه و مشروطه طلب قاجاري و یکی از مدافعان سرسخت حقوق زنان در اين دوره بود. او انتقادهاي تند و صريحي به سياست و مملكتداري برادر و پدرش داشت و در كشاكش مبارزات آزادي خواهان و مشروطه طلبان با استبداد، به مشروطه راي مثبت داد .
او در نوشته هاي خود قبل از مشروطه در مورد زنان ایرانی چنين مي گويد: “ افسوس كه زنهاي ايراني از نوع انسان مجزا هستند و جزء بهايم و وحوش هستند و صبحها تا شام در يك مجلس نوميدانه زندگاني مي كنند و در فشار و سختي عمر را مي گذرانند.
در حالتي كه از دور تماشا مي كنند و مي شنوند و در روزنامه مي خوانند كه زنهاي حقوق طلب در اروپا چه قسم از خود دفاع كرده و حقوق خود را با چه جديتي مي طلبند. حق انتخاب ميخواهند ، در لندن و پاريس هم زنان اين چنين هستند. زن ايراني در خانه هايي كه ديوارهايش سه ذرع ارتفاع دارد و تمام منفذ اين خانه منحصر به يك درب است و آنهم توسط دربان محفوظ است در زير يك زنجير اسارت و يك فشار غير قابل تحمل، اغلب سر و دست شكسته و برخي گرسنه در تمام شبانه روز منتظر و گريان هستند. اينها هم انسان هستند . اينها هم قابل همه نوع احترام و ستايش هستند.
تاج السلطنه به زنان دیگر کشورها مي گويد: زماني كه شما به دنبال حقوق خود هستيد نيم نگاهي هم به اين طرف دنيا بيندازيد و ببينيد كه زندگاني اين زنان چگونه است. چنین تفکراتی گر چه بطئی بودند و چندین دهه طول کشید تا زنان توانستند تا حدودی به حقوق از دست رفتهی خود دست یابند ولی آنچه اهمیت دارد آن است که تلاش و جدیت زنانی که زمینه ساز آزادی تحصیل زنان و مشارکت آنها در اجتماع بودند را فراموش نکنیم. زنانی که گر چه در زمان حیاتشان به آزادی و مشارکت اجتماعی دست نیافتند، ولی زمینه ساز جریانی شدند که نسلهای آینده از آن بهره بردند و توانستند در اجتماع حضوری پررنگ داشته باشند.
منبع: خاطرات تاج السلطنه، منصوره اتحادیه- سیروس سعدوندیان، کتابخانه الکترونیکی امید ایران
