روابط ترکیه و نیجر در چارچوب اتحادیه آفریقا

سید علی قائم مقامی عضو انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا

در شرایطی که آمریکا ، فرانسه، روسیه و چین ، هندوستان و ژاپن تلاش می کنند که نفوذ خود را در قاره آفریقا گسترش دهند و تحکیم کنند، ترکیه نیز تلاش می کند که اقدامات همه جانبه سیاسی و دیپلماتیک، اقتصادی، تجاری، سرمایه گذاری مستقیم و مشترک، آموزشی و فناوری و توسعه، دفاعی و نظامی و صنایع دفاعی و امنیتی، توریستی را در کشورهای آفریقایی انجام دهد و آرا حمایتی کشورهای آفریقایی را در سازمان ملل متحد و سایر نهاد های بین المللی را بدست آورد.

ترکیه برای گسترش همکاری همه جانبه با کشورهای قاره آفریقا اهمیت زیادی قائل است. چنانکه ترکیه در سال 1998 میلادی “طرح عملیاتی و اقدام گشایش آفریقا” را اعلام کرد. براساس این طرح؛ افزایش تعداد سفارت ترکیه در کشورهای قاره آفریقا، توسعه روابط در سطح ریاست جمهوری و نخست وزیری و وزیران کشورهای ترکیه و آفریقا، افزایش تماس و روابط با کشورهای آفریقایی در چارچوب سازمان همکاری اسلامی و سازمان ملل متحد و سایر نهادهای بین المللی، تشویق سرمایه گذاری مشترک و متقابل، توسعه همکاری حمل و نقل هوایی و دریایی ،پذیرش دانشجویان نظامی و افسری کشورهای آفریقا در آموزشکده ها و مدارس نظامی ترکیه، اعزام افسران ترکیه به کشورهای آفریقایی برای آموزش نیروهای نظامی، افزایش تعداد بورسیه و کمک مالی برای دانشجویان آفریقایی، برگزاری سمپوزیوم و سمینارها درباره آفریقا، تاسیس انستیتو تحقیقات آفریقا.

“طرح عملیاتی و اقدام گشایش آفریقا” بر اساس راهبرد توسعه همکاری های اقتصادی ترکیه و آفریقا، قراردادهای اقتصادی و تجاری بین ترکیه و کشورهای قاره آفریقا امضا شد و سال 2005 میلادی ” در ترکیه “سال آفریقا” اعلام شد.

بنا به گزارش حاکان فیدان وزیر خارجه ترکیه در مجلس ترکیه در سال 2023 میلادی ترکیه در قاره آفریقا سیاست گسترش روابط همه جانبه با کشورهای آفریقایی را دنبال می کند. چشم انداز سال 2063 ترکیه در برابر آفریقا عبارتند از مشارکت در روند تبدیل آفریقا به قدرت موثر بین المللی و برقراری صلح و ثبات و توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورهای این قاره است. روابط ترکیه با کشورهای آفریقایی مشارکت مساوی و انتقاع متقابل است . ترکیه نگران افزایش تنش و درگیری ها و بحران های انسانی است و در چارچوب “راه حل آفریقایی برای حل مشکلات و چالش های موجود در قاره آفریقا” به مشارکت و همگرایی در این روند تاکید می ورزد. ترکیه تحولات در شاخ آفریقا و منطقه ساحل آفریقا و در زیر منطقه ساحل آفریقا را تحت نظر قرار داده است و براساس مشارکت مساوی و انتفاع متقابل برای توسعه ثبات و رفاه قاره آفریقا به حمایت از این روند ادامه می ورزد.

براساس “سیاست گشایش آفریقا و مشارکت آفریقایی” نهادهای عمومی و دولتی و بخش خصوصی و نهادهای مردم سالار وکمک انسانی فعالیت های موفقیت آمیزی را در این قاره انجام داده و می دهند. ترکیه در سال 2005 میلادی به عضویت ناظر اتحادیه آفریقا درآمد و درژانویه 2008 میلادی در نشست سران اتحادیه آفریقا به عنوان شریک استراتژیک آتحادیه آفریقا پذیرفته شد. در 18-21 اوت 2008 میلادی در اولین نشست سران مشارکت ترکیه و آفریقا ساز و کار روابط پایدار مشخص شد. سند راهبردی آفریقا و ترکیه در 26 مارش 2010 میلادی در روزنامه رسمی ترکیه منتشر شد.^[1]

در 19-21 نوامبر2014 میلادی در مالابو پایتخت گینه استوایی دومین نشست برگزار و طرح اقدام پنج ساله شامل همکاری کشاورزی، آموزشی و فرهنگی و امنیتی و صلح، نظامی و تجاری و سرمایه گذاری، تقویت رشد و تربیت جوانان، انتقال فناوری، اقتصاد روستایی و کشاورزی، انرژی و حمل و نقل طراحی و اجرا شد. نشست سوم “سران مشارکت ترکیه و آفریقا” در 16-18 دسامبر 2021 میلادی تحت عنوان” تقویت روند مشارکت برای توسعه به اتفاق همدیگر و رفاه” در استانبول با مشارکت 38 کشور آفریقایی برگزار شد. در این نشست طرح 2015-2019 میلادی بررسی و ارزیابی شد و 57 طرح اجرایی مشترک برای 2022-2026 میلادی تعیین گردید.

در دستور کار مشارکت استراتژیک اتحادیه آفریقا و ترکیه “طرح رشد و توسعه 2063” طراحی و بر اهداف سیاست اجرایی توسعه پایدار سازمان ملل متحد تا سال 2030 تاکید شده است.

روابط تجاری و اقتصادی ترکیه رو به افزایش است. چنانکه حجم تجارت ترکیه با کشورهای قاره آفریقا در سال 2003 میلادی 5.4 میلیارد دلار بود و در سال 2022 میلادی به بیش از 40 میلیارد دلار رسید. هدف ترکیه افزایش حجم تجارت به بیش از 50 میلیارد دلار است. در راستای همین امر در 12-13 اکتبر 2023 میلادی در استانبول پنجمین “فرم کار و اقتصادی ترکیه –آفریقا” برگزار شد و هزاران نفر از مردم قاره آفریقا در این نشست شرکت و تبادل نظر کردند. حجم سرمایه گذاری مستقیم ترکیه در قاره آفریقا بیش از 6 میلیارد دلار است. شرکت های پیمانکاری ترکیه 2835 طرح رشد و توسعه زیرساختی به مبلغ 84.9 میلیارد دلار را برعهده گرفته و اجرا می کنند. لازم به یادآوری است که “طرح گشایش و توسعه روابط با آفریقا ” در سال 1998 میلادی طراحی و آغاز شد و روابط ترکیه با قاره آفریقا رو به گسترش نهاد.درسال 2024 میلادی نیز بنا به مصوبه “سومین اجلاس سران مشارکت ترکیه-آفریقا”؛ سومین نشست بررسی روابط وزرا ترکیه وآفریقا برگزار خواهد شد. ^[2]

در 12 اکتبر2023 میلادی چهارمین “فروم کار و اقتصاد ترکیه-آفریقا” به میزبانی وزارت تجارت ترکیه و با مشارکت اتحادیه کار اتحادیه آفریقا و شورای روابط اقتصادی خارجی ترکیه DEİKتحت عنوان “گشایش فرصت های پیش رو و همکاری اقتصادی قدرتمندتر ” در استانبول برگزار شد. در این نشست از 53 کشوربیش از چهارهزارفعال اقتصادی و تجار و سرمایه گذار شرکت کردند. دکتر عمر بولات Dr. Ömer Bolat وزیر تجارت ترکیه اعلام کرد: حجم سرمایه گذاری شرکت های ترک در کشورهای آفریقایی به بیش از 10 میلیارد دلار رسیده و صد ها هزار آفریقایی بکار مشغول شده اند و “راهبرد توسعه روابط تجاری و اقتصادی ترکیه با کشورهای آفریقایی به صورت همه جانبه گسترش یافته است. ترکیه از روند عضویت اتحادیه آفریقا در گروه بیست G20 حمایت می کند. ترکیه در بخش کشاورزی، صنایع، بخش تولید، زیر ساختها، حمل و نقل، توریسم و حمایت از زنان کار آفرین ، انرژی و معادن، ارتباطات و مخابرات، ترابری نوین، انرژی سبز و بخش دیجیتالی، صنایع غذایی، بهداشت و پزشکی، زنجیره تدارکات و امنیت غذایی، توسعه فناوری بهداشتی و تاسیس مراکز توریستی، توسعه تحول دیجیتالی اکو سیستم آفریقا،توسعه صنایع دفاعی و نظامی و فناوری هوایی، نظام بانکداری و مالی تجاری و سرمایه گذاری آفریقا، مدیریت آب و توسعه سرمایه گذاری و فرصت های تجاری در منطقه جامعه آفریقای مرکزی ECCASقرارداده هایی امضا کرده اند. در مرحله اول حجم تجارت به 50 میلیارد دلار و سپس به 75 میلیارد دلار افزایش خواهد یافت. بنا به گفته وزیر تجارت ترکیه تعداد سفارت های ترکیه در کشورهای آفریقایی به 44 باب و مرکز مستشاری تجاری ترکیه در این قاره به 32 باب رسیده است. شرکت هواپیمایی ترکیه Türk Hava Yolları به 62 فرودگاه آفریقا پرواز کرده و ارتباط هوایی کشورهای آفریقایی به کشور های جهان را تسهیل می کنند. سیاست ترکیه در آفریقا بر اساس مشارکت مساوی و احترام متقابل و رشد و توسعه متقابل مشارکتی و بر اساس برد-برد قرار دارد.^[3]

بنا به گزارش مجلس صادرکنندگان ترکیه Türkiye İhracatçılar Meclisi فعالیت های همکاری ترکیه با آفریقا براساس بیانیه مشترک “اجلاس سوم سران مشارکت ترکیه- آفریقا” در 16-18 سال 2021 میلادی؛ طرح عملیاتی مشترک ترکیه-آفریقا 2022-2026 “، شرکت های ترکیه برای مشارکت نامنویسی خواهند کرد. ^[4]

همکاری امنیتی و صنایع دفاعی و نظامی ترکیه با کشورهای عضو اتحادیه آفریقا^[5]

کشورهای استعمار زده قاره آفریقا دست در گریبان رقابت های ناسالم بین خود و تهدیدات تروریستی مختلف قراردارد. در نیز نیجر سازمان های تروریستی سلفی نظیر داعش و القاعده نیز فعال هستند.^[6] ترکیه در شرایطی که آمریکا اعلام کرده است که از نیجر خارج می شود و نفوذ روسیه افزایش یافته و نفوذ فرانسه کاهش یافته است و حکومت کودتای نظامی تحت حمایت روسیه قرارداد همکاری نظامی با فرانسه را لغو کرده است، تلاش می کند که نفوذ معنوی و فیزیکی خود را در نیجر تقویت کند. قرار بود که هیئت عالی رتبه ترکیه متشکل از حاکان فیدان وزیر خارجه، ابراهیم کالین رئیس میت، یاشار گولر وزیر دفاع، آلپارسلان بایراکتار وزیر انرژی و منابع طبیعی، حالوک گونگور رئیس صنایع دفاعی،و معاون وزیر تجارت ترکیه به کشورهای عضوکنفدراسیون دولت های ساحلی متشکل از نیجر، مالی و بورکینو فاسوکه در 6 ژوئیه 2024 تشکیل شده است سفر کنند. هدف ترکیه برقراری همکاری راهبردی با نیجر همسایه لیبی است. زیرا تحولات نیجر بر اوضاع لیبی متحدترکیه تاثیر دارد. ترکیه و نیجر در بخش های مختلف و متنوع قراردادها و یادداشتهای تفاهم نظیر همکاری آموزشی عادی و آموزش نظامی، امنیتی ، اطلاعاتی ، مبارزه با تروریسم ، بهداشتی و پزشکی، معدن، انرژی و هیدروکربن، اقتصادی و تجاری و فنی و جنگلداری امضا کرده اند. نیجر درمعرض تهدیدات تروریستی قرار دارد و با کمک آمریکا و فرانسه و کشورهای غربی به مبارزه با گروه های تروریستی در منطقه ساحل ادامه می داد. اما آمریکا و فرانسه در سال های اخیر اعتبار خود را در کشورهای آفریقایی و منطقه ساحل از دست داده اند. لذا ترکیه برای کمک به نیجر آماده همکاری اطلاعاتی و نظامی در راستای مبارزه با تروریسم است. ترکیه عضو ناتو می تواند به عنوان بخشی از نیروهای غربی در نیجر حضور داشته باشد. ^[7]

سازمان ملل متحد چهارم اکتبر 1989 میلادی مصوبه ممنوعیت تشکیل و بکارگیری “سرباز مزدور شبه نظامی” توسط دولت ها را تصویب کرد.^[8] اما فرانسه و آمریکا و روسیه و انگلیس سازمان های شبه نظامی مزدور تحت عنوان “شرکت های امنیتی” را سازماندهی کرد و در کشورهای آفریقایی بکار می گیرند. دولت فرانسه شرکت امنیتی مزدور DCI International را با مشارکت 50 درصدی بخش خصوصی سازماندهی کرده است . شرکت های امنیتی خصوصی ظاهرا برای مبارزه با تروریسم فعال هستند و اما از رژیم های دیکتاتوری حاکم بر کشورهای آفریقا حفاظت کرده و یا در کودتاهای نظامی و اطلاعاتی علیه حکومت های مشروع و منتخب شرکت می کنند. آمریکا از دهه 1960 میلادی تا کنون از شرکت های امنیتی در ” درگیری های کم شدت” استفاده می کند. شرکت های امنیتی آمریکا وابسته به پنتاگون و سیا و فرانسه نظیر Defense Forecast International (DFI), Military Professional Resourced Incorporated (MPRI), Cohen and Woods, LOGICON, RONCO, Black Gold Corporation در قاره آفریقا فعال هستند و برای سرکوب مردم، قتل عام و کودتا شرکت می کنند. مردم کشورهای آفریقایی تحت فشار و رقابت شرکت امنیتی واگنر روسیه (Africa Corps) و بلاک واتر Blackwater آمریکا قرار می گیرند.

قاره آفریقا در سال 2021 میلادی بالغ بر 60 میلیارد دلار سلاح خریداری کردند. آمریکا،روسیه، چین، فرانسه کشورهای اصلی و بزرگ؛ آلمان، انگلیس، ایتالیا، اسرائیل، اوکراین، صربستان، لیتوانی، ایران، کره شمالی صادر کنندگان درجه دوم و سوم تسلیحات به کشورهای آفریقایی هستند. ^[9]

ترکیه عضو ناتو در راستای سیاست راهبردی گسترش نفوذ خود در قاره آفریقا به توسعه همکاری دفاعی و نظامی و امنیتی با کشورهای آفریقایی نیز ادامه می دهد.^[10] کشورهای آفریقایی به توسعه همکاری نظامی و تسلیحاتی با ترکیه علاقه مند بوده و خواهان خرید هواپیماهای بدون سرنشین/پهپاد تجاری و مسلح ترکیه و خودرو نظامی و زرهی و نفربر هستند. نیمی از کشورهای آفریقایی قراردادهای صنایع دفاعی و تسلیحاتی با ترکیه امضاء کرده اند. کشورهای آفریقایی بورکینه فاسو، الجزایر،چاد، اتیوپی، مغرب، غنا، کنیا، مالی، موریتانی، نیجر، نیجریه، رواندا، سنگال، سومالی، توگوو اوگاندا سلاح و تجهیزات نظامی و خودرو های نظامی ساخت ترکیه را وارد کرده اند. در سال 2021 میلادی در استانبول پانزدهمین نمایشگاه بین المللی صنایع دفاعی برگزار شد و تعداد زیادی از وزیران دفاعی و مقامات نظامی کشورهای آفریقایی شرکت کردند. ترکیه با شرکت های متعدد و بزرگی در سال 2022 میلادی در پرتوریا پایتخت آفریقای جنوبی در نمایشگاه بزرگ صنایع دفاعی قاره آفریقا “Africa Aerospace and Defence” شرکت کرد. ترکیه علاوه بر همکاری امنیتی و صنایع دفاعی در 19 کشور آفریقایی وابسته نظامی دارد. ترکیه با توان نظامی و امنیتی در چارچوب نقش تشکل های بین المللی برای برقرار و حفظ صلح و ثبات کشورهای آفریقایی تلاش می کند.

ترکیه در سال های 1993 و 1994 میلادی برای توقف درگیری های مسلحانه و راهزنی دریایی در خلیج عدن و ایجاد شرایط برای ارسال کمک انسانی در سومالی برپایه قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد در “نیروی وظیفه متحد ” برای برقراری صلح و حفظ امنیت گروهان مکانیزه اعزام و مدتی فرماندهی نیروی متحد بین المللی را بر عهده گرفت. ترکیه در چارچوب “ماموریت های سازمان ملل متحد” در سایر کشورهای آفریقایی به آموزش نیروهای پلیس و نظامی پرداخته و افسران ستاد و کارشناسان مستقر کرده است. در حال حاضر 40 پلیس و کارشناس امنیتی و نظامی ترکیه در چارچوب ماموریت های سازمان ملل متحد در سودان جنوبی، جمهوری دمکراتیک کنگو، جموری آفریقای مرکزی، مالی و سودان انجام وظیفه می کنند. ترکیه از اوایل دهه 1990 میلادی در گامبیا براساس قرارداد همکاری به آموزش نیروهای نظامی و پلیس و امنیتی و ژاندارمری اقدام کرده است.

ترکیه بخشی از بودجه نظامی و فعالیت های عمرانی ماموریت های صلح سازمان ملل متحد را نیز پرداخت می کند. ترکیه بعد از برقراری صلح به تقویت توان امور مردم غیر نظامی ” ماموریت صلح” نیز اقدام می کند. ترکیه در روند مبارزه با تروریسم در کشورهای آفریقایی فعالیت می کند. مثلا ترکیه در سال 2017 میلادی با سومالی قرار داد همکاری نظامی امضاء و در موگادیشو مرکز آموزش نظامی “ترک سوم” TÜRKSOM را تاسیس کرد. این قرارگاه از سال 2022 میلادی بیش از پنج هزار نظامی سومالی را آموزش داده است. تعداد نظامی آموزش دیده سومالی به 15 هزار نفر خواهد رسید. هدف ترکیه در سومالی احذاث و تقویت زیرساخت های نظامی و امنیتی و دفاعی ارتش سومالی برای مبارزه با گروه تروریستی الشباب است. بعد از پایان ماموریت موقت اتحادیه آفریقا در سومالی(ATMIS)، مسئولیت ترکیه در روند آموزش نظامی نیروهای مبارزه با تروریسم گروه های افراطی افزایش خواهد یافت. ارتش ترکیه از 27 ژوئیه 2024 به مدت دو سال در سومالی باقی خواهد ماند.^[11]

ترکیه معتقد است که با توسعه همکاری های مهم با ابتکارات قاره آفریقا، به امنیت و ثبات این قاره کمک می کند. در این زمینه می توان به نمونه هایی از ساحل G5 Sahel (6) و IGAD (7) ^[12]اشاره کرد. علاوه بر رایزنی‌های نزدیک و تماس‌های بلندپایه با G5 ساحل که برای اطمینان از هماهنگی سیاسی در مورد مسائل امنیتی و توسعه منطقه‌ای ایجاد شده است، ترکیه کمک‌های مالی به این سازمان ارائه می دهد. همکاری ها و رایزنی ها بر اساس یادداشت تفاهم امضا شده در سال 2012 با IGAD در مورد موضوعاتی مانند صلح و آشتی در شاخ آفریقا، توسعه همکاری های اقتصادی، همکاری با جامعه بین المللی در امور پناهندگان و مبارزه با تروریسم ادامه دارد.

دکتر ابراهیم Ibrahim Bachir Abdoulaye استاد دانشگاه Bayreuth آلمان تاکید کرده است که سیاست دفاعی و نظامی و تسلیحاتی ترکیه در آفریقا حال توسعه است و صنایع دفاعی ترکیه در بازار آفریقا گسترش یافته است. ترکیه با تعداد زیادی از کشورهای آفریقایی قرارداد های نظامی و دفاعی و تسلیحاتی امضا کرده است. عملیات موفق پهپادهای مسلح و غیر مسلح ترکیه در سوریه، لیبی و جمهوری آذربایجان جاذبه خرید این تجهیزات و تسلیحات توسط را آفریقا افزایش داده است. تعداد زیادی از کشورهای آفریقایی سفارش خرید پهپاد ها را به ترکیه ارائه داده اند. اتیوپی از ترکیه پهپاد و خودرو های زرهی خریداری کرده است. محمد بازوم رئیس جمهور نیجرنیز از رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه درخواست کرده است که پهپاد مسلح TB2، خودروهای زرهی ساخت ترکیه به نیجر صادر شود و به خلبانان نیجر آموزش پرواز هواپیمای آموزشی حرکوش Hürkuş داده شود. رواندا و تونس و مغرب نیز سفارش خرید پهپادهای تجاری و عادی و مسلح به ترکیه را ارائه داده اند. اردوغان نیر در طی سفر خود به آفریقا با روسای جمهور کشورهای رواندا، آنگولا، توگو، نیجریه درباره توسعه روابط نظامی و دفاعی و امنیتی ، فناوری دفاعی و نظامی گفتگو کرد. کشورهای آفریقای غربی و شرقی با مسائل امنیتی روبرو هستند و ترکیه نیز تلاش می کند که نیازهای دفاعی و نظامی آنرا را برطرف کند. ^[13]

پروفسور دکتر بیرول آکگون Birol Akgün رئیس وقف معارف وابسته به وزارت آموزش و پرورش ترکیه اعلام کرد که در 51 کشور 447 مدرسه و دبیرستان علوم و فنی تاسیس کرده اند. وقف معارف ترکیه اکثر مدارس گروه تروریستی فتح الله گولن/جنبش خدمت را تحت کنترل و مدیریت خود قرار داده است. بویژه در کشورهای آفریقایی دانش آموزان توجه خاصی به تحصیل در مدارس و دبیرستان های عادی و هنرستانی فنی ترکیه نشان می دهند. وقف معارف “برنامه درسی حرفه ای و فنی چند جانبه” را برای رفع نیاز دانش آموزان نیجر در سال تحصیلی 2023-2024 تدوین کرده است. یکی از برنامه های درسی ” الکترو مکانیک” است.

مدارس وقف معارف ترکیه در نیجر:^[14]