تاریخ خطوط لوله نفت و گاز در غرب آسیا: خطوط لوله، موتور محرک مسیر دیپلماسی (بخش دوم: خطوط لوله ترانس مدیترانه)

فرزاد سلطانی دبیر دپارتمان مدیترانه شرقی در انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا. [1]

مقدمه

امروزه، خطوط لوله‎های نفت و گاز می‌توانند با ارائه سوخت‌های پاک‌تر (به عنوان مثال گاز با گوگرد کم در مقایسه با زغال سنگ با گوگرد بالا) برای تولید انرژی به کیفیت محیط زیست کمک کنند. پروژه‌های خط لوله نفت و گاز شامل ساخت و راه اندازی خطوط لوله در دریا، نزدیک ساحل یا در خشکی می‌باشد. در این ارتباط، قطر این لوله‌ها می‌تواند به دو متر برسد و طول آنها از چند تا صدها کیلومتر متغیر است. خطوط لوله‌ای که در نزدیکی ساحل یا زمین ساخته می‌شوند معمولاً در زمین دفن می‌شوند. خطوط لوله دریایی اغلب در بستر دریا در عمقی بین 350 تا 450 متر و در برخی موارد عمق 1500 متر ساخته می‌شوند. با این وجود برای عبور این خطوط لوله از مبدا تا مقصد نیاز به گذر از خاک یا آب‌های سرزمینی کشور یا کشورهای ثالث می‌باشد. در نتیجه، دو کشور تولید کننده (گان) گاز و وارد کننده (گان)‌ گاز نیاز به مذاکره برای کسب رضایت کشور یا کشورهای ثالث هستند. بنابراین، منافع اقتصادی و انرژی که این خطوط لوله‌های نفت و گاز دارند موجب شده تا حتی برخی از کشورهای همسایه که از اختلافات سیاسی، مرزی و … برخوردار هستند، به‌صورت مسالمت‌آمیز به گفتگو برای اجرای این خطوط لوله به‌پردازند. در این زمینه، مجله فرانسوی کلید‌های غرب آسیا[2] مقاله‌ای تحت عنوان «تاریخ خطوط لوله نفت و گاز در غرب آسیا: خطوط لوله، موتور محرک مسیر دیپلماسی» به قلم امیل باویه[3] در سال 2022 میلادی منتشر شده است. این نویسنده در 4 بخش به نقش خطوط لوله نفت و گاز در تشویق کشورهای برای کشانده به مذاکره و رفع اختلافات سیاسی پرداخته است که بخش اول شامل «خطوط لوله فرامرزی در عراق و عربستان سعودی»، بخش دوم شامل «خطوط لوله ترانس مدیترانه»، بخش سوم شامل خطوط لوله در شامات (خاورنزدیک) و در آخر بخش چهارم شامل «خط لوله گاز دلفین» می‌باشد.  در نتیجه، ترجمه این مقاله به در چهار بخش از سوی گروه مدیترانه شرقی منتشر خواهد شد. قابل بیان است که با توجه به اهمیت نقشه‌های حوزه انرژی که در این مقاله منتشر شده، تلاش شد تا تمامی لغات و رهنمایی این نقشه از زبان فرانسه به فارسی ترجمه گردد.

1. خط لوله ترانس مدیترانه

ایده اولین خط لوله ترانس مدیترانه[4] به اوایل سال‌های 1960 و افزایش تقاضای گاز در اروپا بر می‌گردد. از سال 1963، شرکت‌های فرانسوی با حمایت پاریس پیشنهاد احداث خطوط لوله گازی برای صادرات گاز الجزایر به اسپانیا و سپس به فرانسه را دادند.

خط لوله ترانس مدیترانه در زمان تاسیس (از سال 1978 تا 1983) ، عمیق‌ترین خط لوله جهان به شمار می‌رفت که با عمقی بیش از 150 متر از زیر آب‌های مدیترانه می‌گذشت. این خط لوله از تونس و آب‌های مدیترانه‌ای بین‌المللی عبور می‌کند تا الجزایر را به ایتالیا متصل سازد. این خط گازی از سرزمین تونس و الجزایر با توجه به روابط متشنج این دو کشور و اظهار بی‌طرفی تونس در جنگ میان الجزایر و مراکش نسبت به موضوع صحرای غربی (از 30 اکتبر 1975 تا 6 سپتامبر 1991)، حاکی از یک چالش سیاسی در آن بحبوهه زمانی بود. در این ارتباط، تونس بیشتر اصرار به مذاکره دوطرفه با شرکت انی (ENI) (شرکت ایتالیایی) بوده تا فقط همکاری با الجزایر داشته باشد، درنتیجه، تاسیس این خط لوله گازی موجب ارتباط میان دو کشور شمال آفریقایی شد و با امضای «قرارداد برادری و سازش» میان دو کشور در تاریخ 18 مارس 1983، تونس به صورت سالانه 25 میلیون دلار بخاطر گذر این خط لوله از سرزمینش دریافت می‌کرد.

2. خط لوله مغرب- اروپا[5]

اجرای خط لوله ترانس مدیترانه‌ای راه جدیدی را به روی پروژه‌های دیگر در آفریقای شمالی گشود. بدین ترتیب، یک خط لوله دیگر از سال 1993 تا 1996 ساخته شد. این خط لوله که با گذشتن از مراکش و تنگه جبل الطارق، حاسی الرمل در الجزایر را به کوردوبا در اسپانیا متصل می‌کرد، خط لوله «مغرب- اروپا» نامیده شد. با این وجود، در ابتدا، روابط میان مراکش و الجزایر که بسیار بدتر از روابط میان تونس و الجزایر بود، مانع از اجرای پروژه می‌شد.

در سال 1962 استقلال الجزایر منجر به اختلاف مرزی در مناطق بشار و تندوف[6] میان مغرب و الجزایر (1963) شد. درواقع مسئله دردسرساز صحرای غربی روابط دو کشور را همچنان وارد تنش می‌کرد. با این وجود، منافع اقتصادی مشترک شدت این اختلافات را کم رنگ‌تر می‌کرد؛ درنتیجه، مراکش و الجزایر را بر سر میز مذاکره کشاند. بدین ترتیب، این خط لوله به یک عامل روابط میان رباط و الجزیره تبدیل شد.

به طور کلی، حتی اگر بحران‌های جدید به بسته شدن مرزهای دو همسایه مغربی بینجامد، احداث خط لوله تا مراحل آخر ادامه خواهد یافت. البته، تزلزل روابط دیپلماتیک در طول زمان الجزایر را تا حدودی پیروز میدان نبرد با مراکش معرفی کرده است؛ چرا که، الجزایر قرارداد بهره برداری از خط لوله را که در تاریخ 31 اکتبر 2022 به پایان می‌رسید، تمدید نکرد و در عوض مسئولیت تامین گاز اسپانیا را از طریق خط لوله مد گاز[7] بر عهده گرفت. این خط لوله سرزمین‌های اسپانیایی و الجزایری را بدون گذشتن از مراکش به هم متصل می‌کرد.

3. خط لوله گرین استریم[8]

سومین خط لوله اصلی آفریقای شمالی که از لیبی سرچشمه می‌گیرد «گرین استریم» نامیده می‌شود. این خط لوله طولانی‌ترین خط لوله گاز زیر سطح دریا است که از مدیترانه می‌گذرد و با عمقی 1127 متری، شهر ملیاس طرابلس را به سیسیل[9] متصل می‌کند. این پروژه که پس از برداشتن تحریم‌ها علیه لیبی در سال 2003 پی ریزی شد، سالانه 10 میلیارد متر مکعب گاز جا به جا می‌کند.

با این وجود، اجرای این پروژه با موانع تهدید کننده جدید‌ی روبرو شد: روابط میان ایتالیا و لیبی که به مدت طولانی تحت تاثیر استعمار بود، با روی کار آمدن محمد قزافی در سال 1969 دستخوش تهدید و بی‌اعتمادی شد. به طور مثال، 20000 ایتالیایی متولد شده در لیبی از این کشور اخراج شدند.

مراسم افتتاح این خط لوله گاز در 7 اکتبر 2004 (مصادف با آغاز اشغال لیبی در سال 1911 توسط ایتالیایی‌ها) انجام شد و مقامات لیبی اعلام کردند که ایتالیایی‌های متولد لیبی می‌توانند به کشورشان بازگردند. بدین ترتیب، محمد قزافی در این زمینه اعلام کرد: «ما می‌خواهیم امروز را به روز برادری و همکاری میان دو کشور لیبی و ایتالیا تبدیل کنیم و این همکاری به وسیله پروژه گازی جدید تقویت خواهد شد». نخست وزیر ایتالیایی سیلویو برلوسکونی نیز بر روابط میان دو کشور تاکید کرد و گفت: «امیدواریم که از طریق این پروژه دوره جدیدی از همکاری میان دو کشور ایجاد شود و ده درصد از نیازهای انرژی کشور ایتالیا تامین شود».

4. خط لوله مدگاز و گلسی[10]

پروژه گرین استریم به عنوان الگوی پروژه‌های مشابه دیگری که به دنبال ایجاد روابط بهتر میان کشورهای عربی شمال آفریقا و اروپایی بودند، قرار گرفت. به طور مثال، خط لوله گاز زیر سطح دریا مدگاز که شهر بنی صاف در الجزایر را به شهر آلمریا[11] در اسپانیا متصل می‌کند از جمله این پروژه‌هاست. این خط لوله در دسامبر سال 2008 به اتمام رسید و سالانه 10.5 میلیارد متر مکعب گاز تولید می‌کند.

خط لوله گاز زیر سطح دریا گلسی (خط لوله گازی الجزایر، ایتالیا و ساردینا) در سال 2010 تاسیس و در سال 2014 می‌بایستی مورد بهره برداری قرار می‌گرفت. این خط لوله با گذشتن از ساردینا باید انرژی تولید شده در تاسیسات کودیت درااوش الجزایر را به شهر پیومبینو[12] در ایتالیا متصل کند. با این وجود، موقعیت نامساعد اقتصادی الجزایر و رقابت با غول روسی گازپروم[13] موجب تعویق و تعلیق پروژه شدند.

بدین ترتیب، همانطور که ملت‌ها علاقه وافر به این پروژه‌ها نشان می‌دهند، این خط لوله‌ها نقش عمده‌ای را در استحکام روابط بین‌المللی چه در بین کشورهای منطقه شمال آفریقا و چه در بین کشورهای اروپایی ایفا می‌کنند.

[1]  دانشجوی دکتری گروه مطالعات اروپا (گرایش مطالعات فرانسه)، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران

[2] Les clés du Moyen-Orient

[3] Emile Bouvier (2022). Histoire des gazoducs et oléoducs au Moyen-Orient : les pipelines, véritables moteurs de rapprochement diplomatique, Les clés du Moyen-Orient, accessible sur : https://www.lesclesdumoyenorient.com/Histoire-des-gazoducs-et-oleoducs-au-Moyen-Orient-les-pipelines-veritables.html

[4] Trans Mediterranean

[5] Le Maghreb-Europe

[6] Béchar et de Tindouf

[7] Medgaz

[8] Le Greenstream

[9] Mellitah, en Tripolitaine, à la Sicile

[10] Le MedGaz et le Galsi

[11] Béni Saf en Algérie à Almeria en Espagne

[12] Koudiet Draouche à la ville de Piombino

[13] Gazprom