✍🏻احسان اعجازی- دکتری روابط بینالملل؛ مدیر دپارتمان مطالعات فلسطین- اسرائیل انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا

تحولات نظامی اخیر در منطقه غرب آسیا حاکی از آن است که مقامات اسرائیلی مصمم هستند تا ظرفیت ناوگان دریایی خود را بیش از پیش افزایش دهند. خرید زیردریاییهای جدید از سوی اسرائیل را میتوان در همین راستا ارزیابی کرد. یک زیردریایی میتواند تحرکات نیروی دریایی دشمن، تردد دریایی، سامانههای موشکی ساحلی، امواج راداری، فعالیتهای ارتباطی، عملیات بنادر و شبکههای قاچاق تسلیحات را به صورت پنهانی رصد کند. اسرائیل به خوبی ارزش عملیاتی زیردریایی در آبهای دوردست را درک کرده است؛ چرا که اسرائیل میتواند با استفاده از زیردریایی در مناطق دوردست اطلاعات مورد نیاز خود را جمعآوری کند، بدون آنکه از سوی نیروی دشمن شناسایی شود.
چشم امید اسرائیل به زیردریایی دراکون
به تازگی اسرائیل زیردریایی «آیاِناِس دراگون» را از آلمان خرید. دراگون شمار زیردریاییهای اسرائیل را به شش فروند افزایش داد. این زیردریایی بزرگترین شناور عملیاتی نیروی دریایی اسرائیل به شمار میرود. این شناور زیرسطحی 74 متر طول دارد و از زیردریاییهای همرده خود در کلاس دلفین دو، یعنی «آیاِناِس تانین» و «آیاِناِس رهاو» بزرگتر است. شرکت آلمانی «تایسنکروپ مارین سیستمز» این زیردریایی را ساخته است. با خرید این زیردریایی، اسرائیل سومین و آخرین زیردریایی از کلاس دلفین دو را تحویل گرفت. شایان ذکر است که این زیردریایی مجهز به سامانه «پیشرانش مستقل از هوا» است. این زیردریایی با قیمت 634 میلیون دلار خریداری شده است.
زیردریایی «آیاِناِس دراگون» یک زیردریایی تهاجمی دیزل-الکتریکی است که به سامانه ترکیبی مبتنی بر تکنولوژی پیشرانش مستقل از هوا با استفاده از پیل سوختی مجهز شده است. این تکنولوژی «دراگون» را قادر میسازد تا به مدت چندین هفته، بدون آنکه به سطح آب بیاید، به عملیات زیرسطحی (عملیات در زیر آب) ادامه دهد. زیردریاییهای دیزل- الکتریکی برای شارژ باتریهای خود ناچارند در بازههای زمانی کوتاهتری از سامانه «اسنورکل» (وسیلهای است که به موتور زیردریایی اجازه میدهد، در حالی که زیردریایی در زیر آب قرار دارد، هوای مورد نیاز خود را از بالای آب دریافت کند) استفاده کنند. این اقدام زیردریایی را در برابر رادارهای دشمن، شناسایی توسط هواپیماهای گشت دریایی، پهپادها، و تجهیزات جنگ زیردریایی آسیبپذیر میکند. این در حالی است که تکنولوژی پیشرانش مستقل از هوا مبتنی بر پیل سوختی، مدت زمان فعالیت زیردریایی در زیر آب را افزایش میدهد. این تکنولوژی زیردریایی را قادر میسازد تا به صورت پنهانکار عملیاتهای خود را انجام دهد، برای مدتی طولانی در محل ماموریت خود بماند، و به جمعآوری اطلاعات بپردازد، در حالی که احتمال شناسایی آن کمتر شود. سامانههای نصبشده بر روی «دراگون» محرمانه باقی خواهند ماند. با وجود این، پیشبینی میشود که این زیردریایی بتواند تسلیحات و مهمات متنوعتری (مانند اژدر، موشک و مین دریایی) را حمل کند و سامانههای اطلاعاتی بیشتری را به کار بگیرد. علاوه بر این، تجهیزات فرماندهی و کنترل بیشتری بر روی دراگون نصب شده است. این زیردریایی از سامانههای پرتاب عمودی موشک نیز بهره میبرد. برخی از تحلیلگران احتمال میدهند که دراگون بتواند در زمینه ضربه دوم هستهای نیز کارایی داشته باشد. همچنین این زیردریایی در بخش جلویی خود ۱۰ لوله پرتاب تسلیحات دارد که شامل شش لوله با قطر ۵۳۳ میلیمتر و چهار لوله با قطر ۶۵۰ میلیمتر است. لولههای بزرگتر میتوانند تسلیحات و تجهیزات سنگینتری را به کار گیرند. به احتمال زیاد این زیردریایی میتواند تجهیزات عملیات ویژه و شناورهای بدون سرنشین زیرآبی نیز حمل کند.
در حال حاضر اسرائیل شش زیردریایی فعال در اختیار دارد: 1- آیاناس دلفین، 2- آیاناس لویاتان، 3- آیاناس تِکوما (زیردریاییهای نسل اول کلاس دلفین)، 4- آیاناس تنین، 5- آیاناس رهاو و 6- آیاناس دراگون (نسل دوم کلاس دلفین مبتنی بر تکنولوژی پیشرانش مستقل از هوا). علاوه بر این شش فروند، اسرائیل قصد دارد سه فروند زیردریایی کلاس «داکار» به مبلغ سه میلیارد یورو از شرکت آلمانی «تیکیاماس» بخرد. این معامله خرید شامل تامین شبیهساز، قطعات یدکی، پشتیبانی فنی و همکاریهای صنعتی نیز میشود. پیشبینی میشود اسرائیل این زیردریاییها را در اوایل دهه 2030 تحویل بگیرد.
البته داشتن شش زیردریایی به این معنا نیست که همه آنها به طور همزمان عملیاتی هستند. زیردریاییها به طور دورهای برای تعمیرات اساسی، بازسازی، ارتقای سامانهها، آموزش خدمه، سپری کردن مراحل تایید صلاحیت فنی، جابهجایی، بارگذاری تسلیحات و بازیابی پس از ماموریت، از چرخه عملیاتی خارج میشوند. در نتیجه میتوان گفت که این شش زیردریایی توان رزمی و اطلاعاتی اسرائیل در دریاها را به طور قابل توجهی افزایش خواهد داد، اما اگر اسرائیل به طور همزمان به جمعآوری اطلاعات، گشتهای دریایی، و آمادگی برای مقابله با تهدیدها در دریای مدیترانه، دریای سرخ و آبهای دوردست نیاز داشته باشد، توان مانور عملیاتی آن محدود خواهد ماند.
از دیدگاه تشکیلات نظامی اسرائیل، با توجه به محیط منطقهای و امنیتی که اسرائیل در آن قرار دارد، نیروی دریایی این رژیم به هشت فروند زیردریایی نیاز دارد. ارتش اسرائیل برای خرید زیردریاییهای بیشتر به دلایل زیر اشاره میکند: حفاظت از زیرساختهای انرژی ساحلی (در دریای مدیترانه)، جمعآوری اطلاعات از ایران و گروههای نیابتیاش (در نتیجه میتوان پیشبینی کرد که در آینده نه چندان دور اسرائیل زیردریاییهای خود را به دریای عمان، تنگه هرمز و یا خلیجفارس اعزام خواهد کرد)، محیط امنیتی دریای سرخ، و گسترش نیروی دریایی ترکیه.
انرژی پاشنه آشیل اقتصاد اسرائیل
اسرائیل برای تامین گاز خود به سه میدان گازی «تامار»، «لویاتان» و «کاریش-تنین» وابسته است. میدان گازی لویاتان بزرگترین میدان گازی و یکی از منابع اصلی صادرات گاز اسرائیل به شمار میرود. اسرائیل با استفاده از میادین گازی تامار و کاریش نیازهای داخلی خود را تامین میکند. میدانهای کاریش-تنین در منطقه انحصاری اقتصادی اسرائیل در شمال واقع شدهاند. بیشک حفاظت از این میدانهای گازی از اولویتهای امنیت ملی اسرائیل به شمار میرود. این میدانهای گازی با تهدیدهایی مانند حملات موشکی، پهپادی و نیروهای تکاور دریایی روبهرو هستند. زیردریایی نمیتواند جایگزین ناوچههای موشکانداز کلاس «ساعر 6» شود که وظیفه دفاع از سکوهای گازی را بر عهده دارند. با وجود این زیردریاییها میتوانند با رصد و نظارت پنهانی، منع دریایی، و جمعآوری اطلاعات درباره آمادگیهای نیروی دریایی دشمن به حفاظت از این میدانهای گازی کمک کنند.
استفاده حوثیها از موشک و پهپاد در دریای سرخ، تنگه بابالمندب، خلیج عدن و دریای عرب، این مناطق را برای اسرائیل به یک محیط تهدیدآمیز تبدیل کرده است. اسرائیل امیدوار است که ناوگان زیردریاییاش توان جمعآوری اطلاعات و قابلیت تهاجمی آن را در این مناطق افزایش دهد، بدون آنکه مجبور شود از ناوهای جنگی خود در این آبهای دوردست بهره ببرد.
حساسیت اسرائیل نسبت به دکترین میهن آبی ترکیه
در این بین، گسترش توانمندیهای دریایی ترکیه عامل مهمی است که اسرائیل را ترغیب کرده است تا تعداد زیردریاییهای خود را به هشت فروند افزایش دهد. نیروی دریایی ترکیه براساس دکترین «میهن آبی» خود درصدد است تا نقشی فعال در دریای اژه، دریای سیاه و شرق مدیترانه ایفا کند. این دکترین منافع دریایی قبرس و یونان را تهدید میکند- که به نوبه خود به تقویت ائتلاف نظامی بین اسرائیل- یونان – قبرس کمک میکند- و کنترل آبهای پیرامونی را بخشی از امنیت ملی ترکیه در نظر میگیرد. در حال حاضر ترکیه زیردریاییهای کلاس 209 را در اختیار دارد. این کشور در حال ساخت شش فروند زیردریایی کلاس «رِایس» از نوع 214 تیاِن مجهز به سامانه پیشران مستقل از هوا است. پیشبینی میشود تعداد زیردریاییهای دیزل-الکتریکی ترکیه از 12 فروند به 18 فروند افزایش یابد.
از سوی دیگر، در اکتبر سال جاری وزارت دفاع ترکیه برنامه خود را برای توسعه نیروی دریایی سوریه اعلام کرد. برای اجرای این برنامه فرماندهان نظامی ترکیه و سوریه با یکدیگر دیدار کردند و مقامات نظامی ترکیهای از داراییهای نظامی دریایی سوریه بازدید کردند. برنامه ترکیه برای بازسازی نیروی دریایی سوریه شامل حفظ و نگهداری شناورهای نظامی، تعمیر و به روز رسانی شناورها، ساخت شناورهای جدید، آموزش افسران نیروی دریایی، و توسعه بنادر سوریه میشود. این همکاری نشانگر افزایش نفوذ و مداخله ترکیه در امور نظامی سوریه است.
در این بین وزارت دفاع ترکیه توجه خاصی به بندر لاذقیه دارد. افسران ترکیهای در حال ارزیابی قابلیتهای فنی نیروی دریایی سوریه در لاذقیه هستند. در همین راستا، در جولای سال جاری کشتی جنگی «تیسیجی استانبول» در بندر لاذقیه پهلو گرفت. بیتردید وابستگی سوریه به ترکیه برای نگهداری از کشتیها، آموزش نیروی دریایی، نوسازی ناوگان دریایی و ساخت شناورهای جدید، نفوذ این کشور را بر اقدامات نظامی سوریه افزایش خواهد داد و شاید سبب تغییر اولویتهای سوریه در امور نظامی-دفاعی شود. همین امر موجب نگرانی مقامات نظامی و امنیتی اسرائیل شده است به طوری که آنها به طور مداوم همکاری امنیتی- دفاعی بین ترکیه و سوریه را رصد میکنند.
نتیجهگیری