✍🏻دکتر زینب تبریزی- مدیر دپارتمان مسایل ژئوپولیتیک و استراتژیک انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا
در چشم‌انداز ژئواستراتژیک خاورمیانه، رقابت بین ترکیه و اسرائیل به‌عنوان دو بازیگر کلیدی منطقه‌ای، تحت تأثیر پویایی‌های پیچیده روابط آنها با قدرت‌های جهانی قرار دارد. روابط چندوجهی ترکیه با روسیه و ناتو، و وابستگی عمیق اسرائیل به حمایت ایالات متحده، نه‌تنها مسیر این رقابت را شکل می‌دهد، بلکه می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای نظم آینده منطقه داشته باشد. این یادداشت از زاویه ژئواستراتژیک به بررسی تأثیر این روابط بر تنش‌های ترکیه و اسرائیل و نقش آنها در معادلات منطقه‌ای می‌پردازد.
ترکیه، با جایگاه ژئوپولیتیکی منحصربه‌فرد خود به‌عنوان پلی بین شرق و غرب، در سال‌های اخیر رویکردی عمل‌گرایانه و چندجانبه در سیاست خارجی اتخاذ کرده است. این کشور، در حالی که عضوی از ناتو است، روابط رو به رشدی با روسیه در حوزه‌های دفاعی و انرژی برقرار کرده است. خرید سامانه دفاع موشکی اس-۴۰۰ از روسیه در سال ۲۰۱۹، علی‌رغم اعتراضات شدید ایالات متحده و ناتو، نمونه‌ای برجسته از این رویکرد است. این نزدیکی به روسیه، به‌ویژه در حوزه انرژی با پروژه‌هایی مانند خط لوله ترک‌استریم، به ترکیه امکان داده تا نقش خود را به‌عنوان یک هاب انرژی منطقه‌ای تقویت کند. با این حال، این روابط به پیچیدگی‌های ژئواستراتژیک ترکیه افزوده و تنش‌هایی را با متحدان غربی، به‌ویژه ایالات متحده، ایجاد کرده است. این وضعیت، ترکیه را در موقعیتی قرار داده که باید بین حفظ تعهدات خود به ناتو و گسترش همکاری با روسیه، توازن ظریفی برقرار کند.
در مقابل، اسرائیل به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای با وابستگی استراتژیک به ایالات متحده، از حمایت نظامی، مالی، و دیپلماتیک واشنگتن بهره‌مند است. این وابستگی، به‌ویژه در قالب کمک‌های نظامی سالانه و همکاری‌های اطلاعاتی و فناوری، به اسرائیل امکان داده تا برتری نظامی و امنیتی خود را در خاورمیانه حفظ کند. روابط نزدیک اسرائیل با ایالات متحده، به‌ویژه در مقابله با نفوذ ایران و گروه‌های نیابتی آن در منطقه، این کشور را به یک ستون کلیدی در استراتژی خاورمیانه‌ای آمریکا تبدیل کرده است. با این حال، این وابستگی، اسرائیل را در برابر تغییرات احتمالی در سیاست خارجی ایالات متحده، مانند کاهش تعهدات منطقه‌ای یا تمرکز بیشتر بر رقابت با چین، آسیب‌پذیر می‌کند.
نزدیکی ترکیه به روسیه، به‌ویژه در حوزه‌های دفاعی و انرژی، از منظر ژئواستراتژیک به‌عنوان یک تهدید بالقوه برای منافع اسرائیل تلقی می‌شود. همکاری ترکیه و روسیه در پروژه‌های انرژی، مانند ترک‌استریم، می‌تواند نفوذ ترکیه را در بازار انرژی اروپا تقویت کند، که این امر مستقیماً با تلاش‌های اسرائیل برای صادرات گاز مدیترانه شرقی به اروپا از طریق همکاری با مصر و قبرس در تضاد است. علاوه بر این، همکاری دفاعی ترکیه با روسیه، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند سوریه، می‌تواند توازن قدرت در مناطق حساس خاورمیانه را به نفع ترکیه تغییر دهد. این وضعیت ممکن است اسرائیل را به واکنش‌های تندتر، چه در قالب تقویت ائتلاف‌های منطقه‌ای با کشورهایی مانند یونان و امارات، و چه در قالب فشارهای دیپلماتیک از طریق ایالات متحده برای محدود کردن جاه‌طلبی‌های ترکیه، وادارد.
از سوی دیگر، تنش‌های ترکیه با ناتو، به‌ویژه پس از خرید اس-۴۰۰ و اختلافات با ایالات متحده، می‌تواند به انزوای نسبی ترکیه در بلوک غربی منجر شود. این انزوا، اسرائیل را در موقعیت بهتری قرار می‌دهد تا از حمایت‌های ناتو و ایالات متحده برای پیشبرد منافع خود، به‌ویژه در مدیترانه شرقی و در برابر ایران، بهره‌برداری کند. با این حال، نزدیکی ترکیه به روسیه نیز می‌تواند به‌عنوان یک اهرم فشار در برابر اسرائیل عمل کند، به‌ویژه در نقاطی مانند سوریه، جایی که ترکیه و روسیه همکاری نزدیکی دارند و اسرائیل به دنبال محدود کردن نفوذ ایران است.
چشم‌انداز ژئواستراتژیک این رقابت نشان‌دهنده یک بازی پیچیده توازن قدرت است. ترکیه با استفاده از روابط خود با روسیه، به دنبال کاهش وابستگی به غرب و تقویت استقلال استراتژیک خود است. این رویکرد، اگرچه به ترکیه انعطاف بیشتری در منطقه می‌دهد، اما خطر تشدید تنش با اسرائیل را افزایش می‌دهد، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند انرژی و امنیت منطقه‌ای. در مقابل، اسرائیل با تکیه بر حمایت ایالات متحده و ائتلاف‌های جدید با کشورهای عربی، تلاش می‌کند تا نفوذ ترکیه را خنثی کند. این رقابت می‌تواند به قطبی‌سازی بیشتر خاورمیانه منجر شود، جایی که بلوک‌های متضاد حول محور ترکیه و اسرائیل شکل گیرند.
با این حال، امکان همکاری‌های تاکتیکی بین ترکیه و اسرائیل نباید به‌طور کامل نادیده گرفته شود. در گذشته، این دو کشور در حوزه‌های نظامی و اقتصادی همکاری‌های موفقی داشته‌اند. منافع مشترک، مانند مقابله با تهدیدات ایران یا نیاز به ثبات اقتصادی در منطقه، می‌تواند در شرایط خاص به تعاملات محدود منجر شود. اما در کوتاه‌مدت، تفاوت‌های استراتژیک و تأثیر روابط آنها با قدرت‌های جهانی، احتمالاً تنش‌ها را تشدید خواهد کرد.
در نتیجه، از منظر ژئواستراتژیک، رقابت ترکیه و اسرائیل در خاورمیانه تحت تأثیر روابط پیچیده ترکیه با روسیه و ناتو، و وابستگی اسرائیل به ایالات متحده قرار دارد. نزدیکی ترکیه به روسیه می‌تواند به‌عنوان یک اهرم قدرت عمل کند، اما همزمان خطر واکنش‌های تندتر از سوی اسرائیل و متحدانش را افزایش می‌دهد. نظم آینده خاورمیانه به توانایی این دو کشور در مدیریت این تنش‌ها و تعادل بین جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای و محدودیت‌های ناشی از وابستگی به قدرت‌های جهانی بستگی خواهد داشت. این رقابت، نه‌تنها آینده روابط دوجانبه ترکیه و اسرائیل، بلکه کل معادلات ژئواستراتژیک منطقه را شکل خواهد داد.
