به گزارش روابط عمومی انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا؛ نشست تجددطلبی و توسعه در ایران معاصر، به میزبانی «انجمن مطالعات غرب آسیا» و همکاری «خانه اندیشمندان علوم انسانی» با سخنرانی آقای دکتر موسی غنینژاد و به همت دپارتمان جامعه شناسی سیاسی انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا و با شرکت اساتید دانشگاه، پژوهشگران، دانشجویان و علاقه مندان در تاریخ ۱۶ آبان ۱۴۰۵ برگزار شد.
در ابتدا سیدمحمود کمالآرا مدیر دپارتمان جامعه شناسی سیاسی انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا و مدیر این نشست، با تاکید بر کتاب ماندگار دکتر غنی نژاد که مطابق با عنوان نشست هم بود، بحث را با یک پرسش اصلی آغاز کردند؛ ما بیش از یکصد و پنجاه سال است که دنبال «ترقی» و «توسعه» هستیم. از اوایل قرن نوزدهم که ایران با برتری علمی و نظامی و اقتصادی غرب روبهرو شد تا امروز، ما مدرسه ساختیم، دانشگاه ساختیم، راهآهن کشیدیم، کارخانه برپا کردیم، اصلاحات اداری کردیم و حتی انقلاب مشروطه را پشت سر گذاشتیم. اما چرا در مقابل اینهمه تلاش، نتوانستیم نهادهای پایدار یک جامعه مدرن و توسعهیافته را مستقر کنیم؟ چرا هر بار که به نظر میرسید دورانی نو آغاز شده، کارنامه ما با بحران، تعلیق و بازگشت به نقطه اول روبهرو شده است؟
در ادامه پاسخ آقای دکتر غنینژاد به زبان ساده، این بود که: ما بیشتر عاشق «محصولات» تمدن جدید شدیم تا «مبانی» آن. تجدد غربی چیزهایی مثل صنعت و تکنولوژی و آموزش نوین را به ما عرضه نکرد؛ اینها در واقع نتیجه و ثمره تجدد بودند. پایههایی که آن ثمره بر آن استوار بود، آزادی فردی، محدودکردن قدرت سیاسی، حکومت قانون و بهرسمیتشناختن حوزهای مستقل برای جامعه در برابر دولت بود. ما میوه درخت را خواستیم، ولی ریشه آن را ندیدیم یا شاید به عمد ندیدیم.
غنی نژاد اظهار داشت: این اشتباه از اول راه شکل گرفت. وقتی ایران در جنگها از روسیه شکست خورد، اولین واکنش نخبگان ما این بود که فکر کردند علت عقبماندگی ما «ابزار» است؛ یعنی اینکه اسلحه نوتر، فن نوتر، آموزش نوتر. این نگاه فنی و نظامی، عملا چارچوب ذهنی یک قرن بعدی ما شد. بعد مشروطه آمد و شعار «عدالتخانه» و حاکمیت قانون مطرح شد که این خود نقطه درخشان تاریخ ماست. اما آنچه اتفاق افتاد این بود که بخشی از همین مشروطهخواهان که شعارشان آزادی بود، خیلی زود به حمایت از اقتدارگرایی رضاشاهی رسیدند و این یعنی همان آزادی را فدای نظم و پیشرفت از بالا کردند.
نویسنده کتاب و سخنران این نشست برای این پدیده اصطلاح بسیار گویایی دارند که به نظر یکی از کلیدواژه ها است؛ «تجددطلبی وارونه». حالا این تجددطلبی وارونه یعنی چی؟ یعنی برخی مفاهیم و محصولات جهان مدرن را میپذیریم اما آنها را درون دستگاه ارزشی جمعگرایانه و دولتمدار خودمان بازتفسیر میکنیم. «توسعه» را به معنای کار دولت برای ساختن سد و کارخانه میگیریم و به معنای گشودن فضای آزاد برای ابتکار و انتخاب شهروندان در نظر نمی گیریم. نتیجهاش چیست؟ این است که دولت میتواند راهآهن بسازد و ارتش مدرن و دانشگاه داشته باشد و همزمان منطق حکومت قانون را تضعیف کند. بنابراین مدرنسازی از بالا، لزوما تجدد نیست.
در بخش دوم غنی نژاد با عبور از تاریخ فکری، در خصوص نظریه توسعه تصریح کرد: علت اصلی عقبماندگی ما، چنانکه متداول است، نباید در مواردی مثل کمبود سرمایه یا وابستگی به خارج یا رشد جمعیت یا عملکرد شرکتهای چندملیتی جستوجو شود. عامل تعیینکننده، «ساختار نهادی» جامعه است؛ یعنی اینکه در جامعه ما حقوق فردی تعریف و تضمین شده است یا نه، مالکیت امنیت دارد یا نه، رقابت جای امتیاز و انحصار را گرفته است یا نه و قدرت دولت زیر قواعد عمومی و قابل پیشبینی است یا بالاتر از قانون ایستاده است. از همینجاست که اقتصاد و سیاست از هم جدا نمیشوند: بازار رقابتی بدون حقوق و قانون دوام نمیآورد و جامعه مدنی هم بدون حوزهای مستقل از سلطه مستقیم دولت ناقص میماند.
سخران نشست تجددطلبی و توسعه در ایران معاصر در بخش پایانی این گفتگوی علمی اظهار داشت؛ توسعه یک نسخه مهندسیشده یا یک پروژه عمرانی مکانیکی یا صرف اینکه پمپاژ بودجه و منابع مادی داشته باشیم نیست؛ توسعه قبل از هر چیز، برپایی یک «نظم حقوقی و نهادی مبتنی بر حاکمیت قانون است که در آن، قانون بجای اینکه ابزار دستاندازی دولت به حقوق شهروندان باشه، در واقع چتری برای مهار قدرت، رفع تبعیض و تضمین آزادیهای بنیادین هست. شکست تاریخی ما در سده گذشته از آنجا آغاز شد که پنداشتیم میتوان آزادی سیاسی و مدنی را جستجو کنیم، در حالی که «حق مالکیت خصوصی»، «آزادی مبادله» و «نظام بازار آزاد» را تحقیر و سلب میکنیم. تجربه به ما نشان داد وقتی معیشت جامعه در انحصار دیوانسالاری و بوروکراسی دولتی باشد، استقلال فکری و مدنی شهروندان نیز لاجرم تضعیف خواهد شد. و در آخر اینکه راه نجات امروز اقتصاد و جامعه ما، نه بازتولید توهمات مهندسی اجتماعی، قیمتگذاریهای دستوری و پوپولیسم توزیعی، بلکه بازگشت شجاعانه به عقلانیت، پذیرش قواعد بازی شفاف، به رسمیت شناختن نظم خودجوش و پاسداری از کرامت و عاملیت فردی انسانهاست.
کمالآرا ضمن قدردانی از دکتر غنی نژاد بیان کرد؛ اجازه میخواهم که اهمیت این نگاه دکتر غنی نژاد را با یک تصویر ساده بگویم؛ ممکن است جامعهای مظاهر مدرن فراوانی داشته باشد؛ برج بسازد، بزرگراه بکشد، آخرین فناوری را وارد کند، اما هنوز رابطه دولت و شهروند را با منطق پدرسالارانه بفهمد. در چنین جامعهای، فاصله میان «نو شدن» و «مدرن شدن» به اندازه فاصله یک خیابان آسفالتشده با قانونی است که حتی قدرتمندترین فرد جامعه هم نتواند از آن بگذرد. اقای دکتر هم دقیقا همین فاصله را موضوع بررسی قرار میدهد و مسئله توسعه را از شمار کارخانهها و سدها و پروژههای عمرانی، به سطح نهادها و به تصور ما از انسان و قدرت سیاسی منتقل میکند. بطور کل جمعبندی را در سه جمله کوتاه عرض میکنم: اول، تجدد فقط مظاهر و تکنولوژی نیست؛ پایهاش آزادی فردی و حاکمیت قانون است. دوم، علت توسعهنیافتگی نه کمبود سرمایه است و نه توطئه خارجی؛ ساختار نهادی است که حقوق فردی و مالکیت و رقابت را تضمین نمیکند. سوم، مدرنسازی از بالا، هرچقدر هم چشمگیر، تجدد نیست.
در بخش پایانی نیز آقای دکتر سیداسدالله اطهری رئیس انجمن مطالعات غرب آسیا و عضو هیئت علمی دانشگاه ضمن قدردانی از آقای دکتر موسی غنی نژاد سخنران و همچنین برگزارکنندگان این نشست، نکاتی را پیرامون امر توسعه بیان کردند.
در پایان نشست نیز پرسش و پاسخ و گفتگویی پیرامون مسئله توسعه و مسائل روز فی مابین سخنران نشست و همچنین، اعضای هیئت علمی دانشگاه، مدیران دپارتمان های انجمن مطالعات غرب آسیا، پژوهشگران و دانشجویان صورت گرفت.