دکتر مهدی لکزی مدیر دپارتمان مطالعات ایران انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا
با پایان ثبت نام انتخابات ریاست جمهوری، هشتاد چهره سیاسی کشور برای شرکت در این ماراتن نام نویسی کردند تا پس از اعلام نظر شورای نگهبان در ۲۲ خرداد، نامزدهای نهایی جهت رقابت در ۸ تیر خود را آماده کنند. رئیس جمهور در ایران دومین مقام عالی کشور بعد از مقام رهبری است. با این حال،ایران با چالش ها و مسائلی روبرو خواهد بود که نامزدهای نهایی ریاست جمهوری می بایست برای حل آنها برنامه خود را اعلام کنند:
یکم. به نظر می رسد میزان انباشت مسائل ایران به حدی است که چشم‌انداز روشنی برای سیاست و اقتصاد یک یا دو دهه آینده کشور به سختی متصور است. حتی اگر همه نامزدهای موجود مدعی داشتن حل مساله در جیب خود باشند بازهم میتوان‌گفت راه‌حل از پیش‌موجودی در دسترس نیست. هر راه‌حلی، با کنش اجتماعی، سیاسی و اقتصادی هماهنگ، قابل ساخته‌شدن است.
دوم. مساله ایران، برساختن راهی در میانه پیچیدگیهای موجود است. حل بخش مهمی از این پیچیدگی از «ساختن توازن میان قدرت حکومت و قدرت جامعه، و بیرون آمدن از وضعیت صلح مسلح بین حکومت و جامعه» ممکن می‌شود.تلاش ایرانیان در ۱۲۰ سال بعد از مشروطه، برای استقرار حکومت قانون و محدود ساختن حاکم مطلقه تا به امروز با موفقیت‌ها و شکست‌های نسبی همراه بوده است.
سوم. در شرایط امروز ایران، چگونگی مواجهه رئیس جمهور آینده ( فارغ از اینکه چه کسی سکان دار خواهد شد) با دو موضوع مهم حائز اهمیت خواهد بود:
برجام
برابر قانون اساسی تعیین سیاست های کلی نظام در سیاست خارجی در حوزه اختیارات رهبری است و رئیس جمهور و وزارت خارجه صرفا مجری سیاست های رهبر انقلاب خواهند بود. چه آنکه در شرایط فعلی نیز قوه مجریه درباره چگونگی دیپلماسی در منطقه و پرونده هسته ای با افراد متنوع و تعیین شده از سوی رهبرانقلاب همکاری نموده و مطابق قانون اساسی، صرفا رهبری از اختیارات منحصر به فرد برای سیاستگذاری یا تغییر ریل سیاست خارجی برخوردار است. در این شرایط، خروج ترامپ از برجام دردوره ریاست جمهوری روحانی، تصویب قانون اقدام راهبردی برای لغو تحریم ها در مجلس اصولگرایی ازدهم از جمله مهمترین چالش ها در مسیر اجرای برجام بود. اگرچه مهمترین مخالفان داخلی برجام اصولگرایان بودند، با این حال رییس جمهور فقید، رئیسی، تلاش خود را برای احیاء برجام انجام داد که به دلیل عدم تمایل دولت بایدن به نتیجه نرسید. دولت بایدن و کشورهای اروپایی بخاطر همکاریهای ایران با روسیه بویژه موضوع جنگ اوکراین و نیز حمایت ایران از حماس در جنگ با اسرائیل، علاقه ای به احیاء برجام نداشتند. دولت بایدن از یکسو و کشورهای اروپایی از سوی دیگر تحریمهای جدیدی علیه ایران اعمال کردند. نتایج این عمل اما خیلی زود خود را نشان داد: از یکسو ارزش پول ملی ایران به یک دلار در حدود 60000 تومان در فروردین ماه ۱۴۰۳ سقوط کرد و از سوی دیگر ایران نیز از برجام فاصله گرفت و برنامه هسته ای خود را توسعه داد.
اقتصاد
در همین حال، اقتصاد و سیاست خارجی مهمترین موضوعات برای اکثریت رای دهندگان ایرانی در انتخابات پیش روی ریاست جمهوری است. بطور معمول وقتی از معضلات اقتصادیِ امروزسخن گفته می شود موضوعات تورم، بیکاری، و کاهش ارزش پولملی در مرکز مباحثات قرار دارند. تورم در ایران بطور ملموسی بر زندگی طبقه متوسط و کم درآمد فشار وارد می کند. چنانکه بر طبق آمار مرکز آمار ایران، در اسفندماه۱۴۰۲، خانوارهای ایرانی، نسبت به اسفند 1401، تورم 32.3درصدی را تجربه کردند. تورم سال 1402 نیز رقم 40.7 درصدی را ثبت کرد. اقتصاددانان ایران در مورد علل وضعیت فعلی اقتصاد ایران نظرات متفاوتی ابراز می کنند. از یک دیدگاه کلان برخی از آنها ضعف مدیریت اجرائی کشور و برخی دیگر تحریم های بین المللی را «عامل اصلی» بوجود آمدن شرایط فعلی می دانند. واقعیت این است که هر دو عامل در ایجاد وضعیت موجود موثر بوده اند. در زمینه تصحیح مدیریت اقتصادی کشور، متخصصین یک صدا معتقدندکه سرمایۀ عظیم انسانی شامل متخصصین، سرمایه گذاران و متفکرین اقتصادی که یا خانه نشین شده، یا بدون میل خود بازنشسته شده و یا جلای وطن کردند، باید دوباره بکار گمارده شوند و از نظریات و ابتکارات آنان استفاده گردد. در زمینه سیاست خارجی و مسئله هسته ای، ایران برای گرفتن حقوق خود و سازمان دادنِ یک روند منطقی در تعامل با کشورهای منطقه ، غرب و آمریکا، نیازمند رئیس جمهور و دولتی است که حمایت عظیم و حداکثری مردم ایران را پشت سر خود داشته باشد. دولتی که پایگاهش در داخل ضعیف باشد به آسانی مورد تهاجم قرار می گیرد. بنابراین چالش اصلی رئیس جمهور آینده سر و سامان دادن به مدیریت اقتصادی، و بطور همزمان، در زمینه سیاست خارجی، تعامل و بویژه کاهش تشنج بر سر مسئله هسته ای ایران است.
نتیجه
ایران از نظر سیاسی و اقتصادی در شرایط سخت و بحرانی داخلی و منطقه ای قرار دارد، مشکلات اقتصادی و اجتماعی، فساد اداری و مالی برای کشور به صورت مشکلاتی مزمن و ریشه دار درآمده اند؛ از دیگر سو تقابل با اسرائیل، تنش با غرب و انزوا در سطح منطقه چالشهای بین المللی ایران بوده است. بدین ترتیب ادامه یا تغییر سیاستهای داخلی و بین المللی دو رویکرد پیش روی رییس جمهور آینده خواهد بود.
درود جناب لك زى عزيز
مكتوب جامع و خلاصه انچه گريبان مملكت را مى فشارد بيان فرموديد باتوجه به شرايط موجود مملكت كه ناشى از سوء مديريت وعدم درك بخصوص در روابط بين المللى كه حاصلش تحريمهاى گسترده غرب است كه معضلات داخلى را توجيه مى كند نيازمند بازنگرى در مديريت كلان جامعه را مى طلبد،نخواهد شد مگر اينكه اختيارات در سطح خاص بنوعى تغيير يابد وتصميم گيرى از راس هرم به مديران اجرايى سه قوه تعميم يابد.
وتمامى پنج فاكتور ديگر به تبع از اين عامل اصلى پيروى خواهند كرد.