✍🏻 دکترمهدی لکزی- پژوهشگر مسائل خاورمیانه در انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا
ارتباط شبکه ای یکی از ویژگی های اسلام در ترکیه است که از گذشته، طریقت هسته اصلی این ارتباط شبکه ای بوده است. در دنیای جدید، ارتباطات نوین که انعطاف پذیرتر از طریقت هستند جایگزین آن شده است و رهبران که دیگر پیروان خود را شخصا نمی شناسند از طریق فناوریهای نوین ارتباطی آنان را هدایت می کنند. با نفوذترین و بزرگترین فرد این جمع فتح الله گولن است. فتح الله گولن در سال 1939 و در ارزروم ترکیه متولد شد. ارزروم به لحاظ فرهنگی به شهری محافظه کار معروف است و مردمی بسیار دیندار و زاهد دارد. نورجیها که شهر ارزروم را برای فعالیتهای اولیه خود انتخاب کرده اند و در آن شهر نفوذ قابل توجهی دارند، دارای یکی از منظم ترین تشکیلات دنیا هستند. سالهای سکونت گولن در ارزروم در شکل گیری اعتقادات عمیق او به اسلام و ملی گرایی مهم بود.
همان گونه كه نجم الدین اربكان پدر اسلام سیاسى در تركیه خوانده مىشود، فتح الله گولن را هم به عنوان پدر اسلام اجتماعى در این كشور مىخوانند. جنبش فتح الله گولن در مرحله رشد جنبشها و طريقتهاى دينى در تركیه؛ یعنى در دهه هشتاد قرن بیستم سر برآورد. او طی چند دهه توانست شبکه ای از پیروان را ایجاد کند که عمدتا شامل دانشجویان، متفکران، صنعت گران ساده و بازرگانان موفق می باشد. گولن هر چند در مقابل کودتای ۱۹۸۰ سکوت کرد اما در واقع او یکی از حامیان اصلی رژیم کودتا بود و در مقابل نیز تیمسار کَنان اِورَن نیز مدارس و خوابگاه های او را تعطیل نکرد. در فاصله سال های 1980 تا 1990 او در شهرهای مختلف ترکیه به وعظ و سخنرانی پرداخت و از لحاظ سیاسی با استفاده از عنوان «حرکت نور» از حامیان نیروهای راست میانه ترکیه به شمار می آمد. از سال 1992 تا 1999 فعالیت های بین المللی او افزایش یافت و در همایش های مختلف شرکت کرد که مهمترین آنها دیدار با پاپ ژان پل دوم در واتیکان در 1998 بود. و سرانجام بعد از چند بار رفت آمد به آمریکا به منظور معالجه، نهایت در21 مارس 1999برای اقامت دایم در آمریکا، ترکیه را ترک کرد. تا سال 1990 جنبش فتح الله گولن چنان گسترده شده بود که150 مدرسۀ خصوصی، 150 مرکز آموزشی جانبی و تعداد زیادی خوابگاه در نقاط مختلف ترکیه ایجاد کرده بود.پس از آن نیز توسعۀ جنبش ادامه یافت و جنبش حتی جنبه ای بین المللی به خود گرفت. جنبش در 1997 بیش از 250 مؤسسۀ آموزشی و 26500 دانش آموز در دنیا داشت.
پیدایش چنین مدارسی نه تنها در ترکیه که در کشورهای دیگر ترک‌زبان چون جمهوری آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان، قرقیزستان، ازبکستان و حتی جمهوری‌های قفقاز شمالی در اتحاد جماهیر شوروی نیز مشاهده شد؛ روندی که برخی در ترکیه آن را به ایجاد مدارس میسیونری پروتستان‌ها در قرن نوزدهم تشبیه می‌کنند. مجموعه «خدمت» آموزش را به دورافتاده‌ترین مناطق خارج از کشور و حتی به سرزمین بالکان و جاهایی چون آلبانی، بوسنی هرزگووین، بلغارستان و مقدونیه نیز رساند. تأسیس چنین مدارسی روابط اقتصادی آن مناطق با ترکیه را هم تقویت می‌کرد. به گفته پیروان آقای گولن، جنبش وی معروف به «حزمت» که در زبان ترکی به معنای «خدمت» است، به دنبال ترویج نسخه‌ای مترقی و معتدل از اسلام است. این رویکرد درواقع قائل به ارتباط و تعامل بین ادیان، گسترش آموزش به سبک غربی و تکیه بر اقتصادی مبتنی بر بازار آزاد معرفی شده است.
او به شیوه «اخوان المسلمین» در مصر تلاش می‌کرد با توسعه «خدمت» به مردم، ظرفیت‌های خفته برای گسترش میل به اسلام را که طرفدارانش آن را «اسلام مدرن» می‌خواندند، جذب کند. این در حالی بود که تاریخ ترکیه چندین کودتا علیه اسلام‌گرایان را تجربه کرده بود و بر مبنای میراث آتاتورک تلاش می‌شد که از اصول او محافظت شود. البته گولن برخلاف اخوان المسلمین موافق دخالت دین در سیاست نبود و از این نظر اندیشه‌های او در چارچوب سکولاریسم آتاتورک می‌گنجید.
تمرکز اصلی اندیشه های گولن بر نیاز ساختن پلی میان جهان اسلام و غرب است و در این راستا به اهمیت ترکیب پیشرفت های علمی و فناوری در جامعه مسلمانان معاصر تاکید می کند. گولن مدام تاکید می کند بایستی در ترکیه آزادی عبادت و اندیشه حاکم باشد. وی از «اسلام آناتولی» سخن می گوید که بر تساهل و کنار گذاشتن محدودیتهای تعصب گرایی و جزم اندیشی مبتنی است. اگرچه گولن از تشکیل یک نظام سیاسی اسلامی حمایت نمی کند و مدام به پیروانش توصیه می کند خود را گرفتار سیاست نکنند، اما در عین حال معتقد است که دین نباید به حوزه خصوصی فرد محدود بشود بلکه باید بخشی از زندگی عمومی باشد. از نظر گولن، سلطه دولت بر امور دینی به اسلام آسیب می زند و از این رو، دین باید از کنترل دولت آزاد شود. جنبش گولن نخستین جامعه اسلامی در ترکیه بوده است که آشکارا مشروعیت دولت سکولار را می پذیرد و در عین حال خواستار آزادی دینی است. جنبش گولن به خاطر ویژگی های ملی گرایانه اش جهت گیری خاص خویش را توسعه داد و خود را از دیگر گروههای اسلامی متمایز کرد. اجتماعی که بر ملی گرایی، بازار آزاد و آموزش تاکید دارد. گولن حامی حکومت دموکراتیک است و به صراحت می گوید که: «دموکراسی و اسلام سازش پذیرند. 95 درصد قوانین اسلامی به زندگی خصوصی و خانواده می پردازد. فقط پنج درصد از این قوانین به موضوعات دولت مربوط است و این امر تنها می تواند درون بستر دموکراسی مهیا شود. اگر عده ای به چیز دیگری از قبیل دولت اسلامی می اندیشند، تاریخ و اوضاع اجتماعی این کشور اجازه چنین کاری را نمی دهد. دموکراتیزاسیون فرآیندی گریز ناپذیر در ترکیه است» .
فتح الله گولن نسبت به ایران نگاهی بسیار منفی داشت به طوریکه در یکی از سخنرانی هایی که از او منتشر شده با اشاره به نفرتش از ایران می گوید: اگر هفت دنیا هم جمع شوند و بگویند که به ایران برو اصلاً به آن فکر نخواهم کرد. اگر در آخرت بگویند که راه ورود به بهشت از ایران هست، می پرسم که راه دیگر آن کجاست تا از ایران عبور نکنم. من درباره مسائل دیگر تعادل را رعایت می کنم اما درباره ایرانی ها نفرت دارم و از آنها منزجرم.
با پیروزی عدالت و توسعه در ترکیه نزدیکترین جریان سیاسی به گولن، علی رغم اختلافات سابق جماعت با اربکان، شاگردان اربکان (اردوغان، گل، آرنج) که در قالب عدالت و توسعه فعالیت سیاسی خود را ادامه می دادند اتحاد با گولن را ترجیح دادند. و نزدیک به یک دهه به دوستی و اتحاد با یکدیگر پیروز تمامی انتخابات بودند و توانستند اکثر رقبای سیاسی خود را چه در انتخابات و چه از طریق قضایی شکست دهند. اما سال 2010 آغازی بر اختلاف نظر میان دو متحد بود. گولن و اردوغان علی رغم اتفاق نظر درباره مساله غزه، به واکنش های تند اردوغان انتقاد کرد. در مورد روند صلح با کردها گولن بر خلاف اردوغان خواهان حذف پ ک ک و فرماندهی نظامی آن در کوههای قندیل عراق از روند مذاکرات صلح و تمرکز بر جنبه های داخلی صلح و تدوین حقوق شهوندی، سرمایه گذاری اقتصادی، احترام بر هویت قومی آنها بود. لذا جنبش خدمت (جماعت گولن) مخالف سرسخت پ ک ک محسوب می شد. عامل تنش زای دیگر در روابط عدالت و توسعه با گولن مخالفت او با انتخاب هاکان فیدان به ریاست سازمان اطلاعات ملی ترکیه بود. اما اختلافات زمانی علنی و آشکار شد که اردوغان با ارائه طرحی در اواخر 2013 به دنبال پایان دادن به فعالیت های درسخانه های گولن در ترکیه شد. مراکزی که درآمد فراوانی را نصیب جماعت گولن می کرد.
اتهام فساد مالی علیه حزب عدالت و توسعه این گمان را در میان دولت تقویت کرد که دادستان ها و بازرسان این پرونده وابسته به جنبش «حزمت» گولن هستند؛ این گمانه‌زنی با صدور حکم بازداشت گولن در سال ۲۰۱۴ همراه شد و جنبش وی دو سال بعد به عنوان یک «گروه تروریستی» شناخته شد. اندکی پس از کودتای ۲۰۱۶، اردوغان شبکه گولن را خائن و «سرطانی» توصیف کرد و وعده داد اعضای آن را هر کجا که هستند ریشه کن کند. فتح الله گولن، با رد مشارکت در این کودتا گفت: من در این باره آشکارا می گویم هرکسی که عضو جنبش «خدمت» است و در این کودتا شرکت داشته به اصول این جنبش خیانت کرده است.فتح الله گولن یکشنبه گذشته در سن ۸۳ سالگی در آمریکا درگذشت تا رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه شاهد مرگ یکی از مهمترین همراهان سابق حزبش و مخالفین فعلی دولتش باشد. اگرچه امروزه نام فتح الله گولن با اصطلاح اسلام روشنگر و یا معتدل ترك گره خورده است؛ زیرا فتح الله گولن با هوادارانش، جنبش دینى ـ سیاسى مدرنى را تأسیس كردند، كه مدرنیته را با دین ورزى و ناسیونالیسم و تسامح و مردم سالارى پیوند داده و اسلام و ناسیونالیسم و آزادى خواهى را در كانون واحد گرد آورده است.
منابع:
- لکزی، مهدی (۱۳۹۰) همزیستی اسلام سیاسی و سکولاریسم در ترکیه؛ مطالعه موردی: حزب عدالت و توسعه، رساله کارشناسی ارشد علوم سياسي، دانشكده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
- قهرمانپور، رحمان (۱۳۹۰). فتح الله گولن و سیر تحولات فکری و سیاسی اسلام گرایی در تركیه، ماهنامه مهرنامه، سال دوم، ویژه نامه نوروزی.
- نورالدین، محمد (۱۳۸۰) اسلام سیاسی و اسلام اجتماعی، ترجمه: محمد مهدی محسنی، هفته نامه پگاه حوزه، شماره ۱۸.
- پورابراهیم،، ناصر (۱۳۹۲). جایگاه فتح الله گولن در ترکیه برآمده از عدالت و توسعه، ترکیه از آن کیست؟، پایگاه خبری-تحلیلی دیپلماسی ایرانی، در: http://www.irdiplomacy.ir.
