در محيط پوياى بين المللی، فرصت‌ها و تهديدها بسيارند. با اين تفاوت كه فرصت‌ها برخلاف تهديدها، زودگذرند و با اندكى غفلت از دست مى‌روند.
در ارتباط با برجام، فرصت‌هاى زيادى از دست رفته است. اين غفلت، بدون استثنا به همه طرف‌هاى اين توافق (البته با سهم‌هاى متفاوت) از زمان دستيابى به آن برمى‌گردد. اين در حالى است كه ديپلماسى از آن جهت به عنوان فن و هنر شناخته شده كه بتواند در محيط متغير بين‌المللى، دستاوردها را افزون و چالش‌ها را مديريت كند.
زمانى كه دولت ترامپ پيش نويس قطعنامه اى براى تمديد تحريم‌هاى تسليحاتى ايران در سال ١٣٩٩/ ٢٠٢٠ را به شوراى امنيت ارائه كرد، نتيجه به شدت تحقيرآميز بود. تنها دومينيكن به قطعنامه آمريكا راى مثبت داد. در آن مقطع، عدم همراهى اروپايى‌ها و خصوصا انگلستان با آمريكا بسيار معنادار بود.
اما حالا در شرايطى كه دستگاه ديپلماسى از مذاكرات سازنده با طرف‌هاى برجا مى‌براى رفع تحريم‌ها خبر مى‌دهد و نماينده ايران در سازمان ملل متحد هم “برجام را بهترین گزینه موجود” توصیف مى‌كند، اروپايى كه آن زمان در “تحقير سياسى-حقوقى و شكست تاريخى آمريكا در برابر ايران” نقش مى‌داشت، بيشتر متاثر از تحولات جنگ اوكراين در پى حفظ تحريم‌هاى موشكى ايران برآمده است. تحريم‌هايى كه مى‌بايست طبق بندهاى غروب در برجام (كه با قطعنامه ٢٢٣١ شوراى امنيت تاكيدى دوچندان يافته) در ماه مهر/ اكتبر سال جارى پايان يابد.
تحقق اين عمل، به منزله يكى از آشكارترين موارد نقض برجام و گامى ديگر در مسير پايان توافقى است كه به ويژه از منظر اروپا به عنوان يكى از بزرگترين دستاوردهاى تاريخ ديپلماسى جهان شناخته مى‌شد. از جمله بدين جهت كه كشورى بدون جنگ از تهديدهاى خطرناک شش قطعنامه فصل هفت مى‌شوراى امنيت خارج شده بود.
دولت ترامپ با خروج از برجام و انداختن سنگى در چاه، اروپا به همراه چين و روسيه در عدم پايبندى كامل و انجام تعهدات برجامى‌شان پس از خروج آمريكا، دولت بايدن با عدم بازگشت به توافق و مانع تراشي جناحى در برابر اين دستاورد بزرگ در ايران و سپس به تعويق انداختن توافق احتمالى با تحليل‌هاى گمراه كننده و غلطى چون زمستان سخت و… نشان دادند كه چگونه طرف‌هاى مختلف با از دست دادن فرصت‌ها به تصور كسب امتيازات بيشتر، در مسير پايان دادن به اين توافق هسته اى قرار گرفتند و متاسفانه به نظر مى‌رسد اين دور غفلت ادامه دارد.
مهدی علیخانی
مدیر دپارتمان مطالعات عربستان انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا
