باران ستوده دبیر دپارتمان مطالعات زنان انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا:گزارش شکاف جنسیتی، تنها یک گزارش ساده نیست. گزارشی است که به صورت دقیق، تلاش کشورها برای رفع نابرابری موجود بین زنان و مردان را به تصویر می‌کشد. شاخص مشارکت اقتصادی ، توانمندسازی سیاسی، آموزش و بهداشت زنان چند کشورخاص مورد بررسی قرار می‌گیرد تا رتبه کشورها در «شکاف جنسیتی» مشخص شود هرچقدر نمره این شکاف به عدد یک نزدیکتر باشد یعنی عدالت جنسیتی محقق شده است.
از بین بردن شکاف جنسیتی همواره به عنوان یک دغدغه مطرح بوده است به همین دلیل کشورها برای ارتقای جایگاه خود در گزارش شکاف جنسیتی تلاش کرده و اقداماتی را انجام می دهند تا شکاف جنسیتی برطرف شود. یکی از کشورهای منطقه غرب اسیا که در سال ۲۰۲۳ نسبت به سال ۲۰۲۲ ارتقا جایگاه را تجربه کرده، پاکستان بوده است. ارتقا رتبه از جایگاه ۱۴۵ جهان در بین ۱۴۶ کشور به جایگاه ۱۴۲ دستاوردی است که باید مورد بررسی قراربگیرد. این ارتقا جایگاه، موجب شد تا دپارتمان مطالعات زنان انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا و دپارتمان مطالعات پاکستان، نشستی را تحت عنوان « بررسی چگونگی ارتقای رتبه شکاف جنسیتی پاکستان » با حضور مریم سلیمان انیس پژوهشگر مطالعات جنسیت و توسعه از دانشگاه ساسکس بریتانیا و نویسنده مجله دیپلمات با مدیریت جلسه دکتر افسانه مظفری استاد دانشگاه و مدیر دپارتمان مطالعات زنان انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا و ترجمه همزمان توسط «دکتر فرحناز یوسفی» عضو دپارتمان پاکستان و استاد دانشگاه برگزار کند.
*ارتقا رتبه
در ابتدای جلسه افسانه مظفری استاد دانشگاه ، ضمن بررسی جدول شکاف جنسیتی گفت:شاخص شکاف جنسیتی اصطلاحی است که از سال ۲۰۰۶ وارد ادبیات توسعه شده است. این شاخص توسعه‌ای که در گزارش‌های سالانه داووس متولد شده است، فاصله تا دست‌یابی به برابری جنسیتی را در جهان، هشت منطقه جغرافیایی و کشورهای مختلف سنجیده است و به آن نمره‌ای بین صفر تا یک می‌دهد. بر اساس این شاخص، هر چه نمره کشور یا منطقه‌‌ای به یک نزدیک‌ترباشد، در آن کشور یا منطقه، شاهد وضعیت بهتری هستیم یعنی شکاف جنسیتی کمتر است و دست‌یابی به برابری جنسیتی بین زن و مرد زودتر حاصل خواهد شد.
امروزه ۱۴۶ کشور جهان در هشت منطقه جغرافیایی آمریکای شمالی، آمریکای لاتین و کشورهای حوزه کارائیب، اروپای غربی، خاورمیانه و شمال آفریقا، کشورهای جنوب صحرای آفریقا، اروپای شرقی و آسیای مرکزی، آسیای جنوبی و نهایتا آسیای شرقی ، در مجمع جهانی اقتصاد مورد بررسی قرار گرفته و در گزارش‌ها به آن پرداخته شده است.در این گزارش‌ها، متغیرها و معیارهای مشخصی را مدنظر قرار داده‌اند که در چهار زمینه اصلی اقتصاد، آموزش، سلامت و سیاست دسته‌بندی شده‌اند. این چهارزمینه به مشارکت اقتصادی و فرصت‌ها، دست‌یابی به آموزش، سلامت و بقا و توانمندسازی سیاسی تقسیم‌بندی می‌شوند.
مجمع جهانی اقتصاد تازه‌ترین گزارش خود درباره شاخص شکاف جنسیتی جهانی را روز ۲۰ ژوئن ۲۰۲۳ برابر با ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ منتشر کرد. بر اساس این گزارش ایران از میان ۱۴۶ کشور که در این گزارش تحت بررسی قرار گرفته اند با نمره ۰/۵۷۵، رتبه ۱۴۳ را به خود اختصاص داده است.
بر این اساس گزارش این مجمع، وضعیت کشور پاکستان کمی ارتقا یافته است.
مظفری در ادامه افزود: رتبه شکاف جنسیتی پاکستان در سال ۲۰۲۲ ،۱۴۵ از بین ۱۴۶ کشور جهان بود اما در سال ۲۰۲۳ رتبه پاکستان به ۱۴۲ رسید همچنین رتبه مشارکت اقتصادی در سال ۲۰۲۲، ۱۴۵ بود که این رتبه در سال ۲۰۲۳ به ۱۴۳ رسید. رتبه اموزش پاکستان از ۱۳۵ در سال ۲۰۲۲ به ۱۳۸ در سال ۲۰۲۳ رسیده و افت کرده است. رتبه بهداشت از ۱۴۳ در سال ۲۰۲۲ به ۱۳۲ در سال ۲۰۲۳ رسیده و رتبه توانمندسازی سیاسی زنان پاکستان، بدون تغییر مانده و همچنان ۹۵ است. با توجه به متفاوت بودن شرایط اجتماعی، اقتصادی،سیاسی و فرهنگی ما با پاکستان، گفتگو با یک صاحبنظر پاکستانی و تحلیل ایشان در این مورد می تواند کمک کننده باشد. انتخاب خانم مریم سلیمان انیس به این دلیل بود که ایشان تحقیقات گسترده ای را بر روی شکاف جنسیتی در پاکستان به ویژه در مورد مشارکت سیاسی اندک زنان انجام داده است.
*نسبت پایین مشارکت سیاسی
سلیمان در پاسخ به سوالی در مورد «وضعیت شکاف جنسیتی در پاکستان و چگونگی تحقق عدالت جنسیتی» گفت: تحصیلات من کارشناسی ارشد رشته مطالعات جنسیت و توسعه از دانشگاه ساسکس بوده و مطالعات من معطوف به مشارکت سیاسی زنان در پاکستان و تقویت نقش آنان در حوزه سیاسی است، مشارکت سیاسی یکی از چهار شاخص اصلی گزارش شکاف جنسیتی است. با توجه به اینکه زنان نیمی از جمعیت پاکستان را تشکیل می‌دهند تقریبا ۴۹ درصد از آنها باید در حوزه سیاست ، حضور داشته باشند. آنها باید بتوانند در قانونگذاری و تصمیم گیری مشارکت داشته باشند، اما با این حال، نسبت حضور زنان تنها ۵درصد است که نسبت به کل جهان آمار بسیار پایینی است.
پژوهشگر توسعه و جنسیت در مورد چگونگی ارتقای رتبه پاکستان در گزارش شکاف جنسیتی و نقش سازمان‌های دولتی و غیر دولتی در ارتقای رتبه پاکستان گفت: موضوع مشارکت سیاسی زنان در ایالت‌های مختلف پاکستان متفاوت است. تحقیق من بیشتر در مورد ایالت بلوچستان است. متاسفانه در بلوچستان آمار شکاف جنسیتی بسیار نگران کننده است. یکی از مطالعات صورت گرفته فارغ از بحث جنسیت،این است که چگونه پروژه‌های بزرگ توسعه در محروم‌ترین جوامع تاثیرگذار می‌شود. به طور مثال کریدور چین و پاکستان، یک پروژه ارتباطی بین چین و پاکستان است وبندر اصلی این کریدور، بندر گوادر است که حدود ۲۰۰ کیلومتر با چابهار فاصله دارد با وجود سرمایه‌گذاری میلیاردی، مردم محلی به میزان کافی از این پروژه بهره نبردند. بدتر اینکه نیازهای اساسی مردم همچون آب و برق و بهداشت حل نشده باقی مانده است. در مورد این پروژه‌ها بحث زیادی صورت می‌گیرد اما در این میان، اصلا صدایی از زنان شنیده نمی‌شود. در چند سال گذشته زنان در سندیکاهایی برای بیان اعتراض زنان، فعال شدند به همین دلیل روند اعتراض زنان در این جوامع و میزان تاثیرگذاری آنها مورد بررسی قرار گرفت. کار من ارزیابی چگونگی اعتراض زنان و بررسی تجربیات در مورد توسعه زنان است. اینکه زنان چگونه می‌توانند صدای خود را به سطح جامعه برسانند. وقتی نابرابری‌های متعدد بر اساس جنسیت و طبقه اجتماعی و زمینه قومی با یکدیگر تلاقی داشته باشند در این صورت اوضاع را بحرانی می‌شود. در جامعه ما همه عوامل با هم تلاقی کرده و اوضاع را برای زنان در خانواده های متوسط یا با درآمد کمتر ناگوار می‌کند.
*تنها ۱۳ درصد زنان حساب بانکی دارند
سلیمان به تاثیر پروژه چین و پاکستان بر بهبود وضعیت اقتصادی زنان پاکستان اشاره و تصریح کرد: این پروژه امکان دارد که مزیتی را برای خود دولت داشته باشد. در مناطقی موجب تغییراتی شده اما به طور کل در مناطق محروم دستاورد زیادی برای زنان به همراه نداشته است. همین موجب شده که زنان در دوسال اخیر اعتراضاتی را شکل دادند و می خواهند زندگیشان در حوزه بهداشت و درآمد و مراقبت‌های پزشکی زنان تغییر کند. اما با وجود اجرای چنین پروژه‌ای، محرومیت زیادی وجود دارد.
نویسنده مجله دیپلمات، چگونگی بهبود ارتقای شکاف جنسیتی و تلاش دولت پاکستان برای مشارکت اقتصادی را تحلیل کرد و گفت: توانمندسازی اقتصادی یکی از مهمترین شاخصها در برابری جنسیتی است چون موجب می‌شود زنان اختیاراتی را بدست بیاورند وقتی از نظر مالی مستقل می‌شوند. اگرچه رتبه پاکستان در شاخص مشارکت اقتصادی زنان اندکی بهبود یافته است اما گمان نمی‌کنم از رتبه ۱۴۵ به ۱۴۳ تغییر چشمگیری محسوب شود. زیرا پاکستان هنوز در پایین‌ترین سطح قرار دارد و تنها ۲۵ درصد زنان در مقایسه با هشتاد درصد مردان به کار اشتغال دارند و جز نیروی کارمحسوب می‌شوند. این به این معنا است که هنوز۷۵ درصد از زنان در پاکستان طور رسمی شاغل نیستند و تنها ۱۳ درصد از زنان دارای حساب بانکی هستند که چهارمین نسبت پایین در جهان است. بیشتر زنان در پاکستان به درآمد مرد اعضای خانواده وابسته هستند و بخش عمده‌ای از زنان کارهای بدون دستمزد همچون کارهای مراقبتی نگهداری از کودک و سالمند را در خانه انجام می‌دهند بدون اینکه دستمزدی را دریافت کنند.
سلیمان در ادامه افزود: توانمند سازی اقتصادی یک مطالبه اجتماعی در پاکستان است زیرا زنان زیادی تحصیلکرده ، هنوز نتوانستند شغل خوبی پیدا کنند و آمار اشتغال بسیار پایین است با تغییرات صورت گرفته در هر دهه، هنوز تعصب زیادی در مورد اشتغال زنان خارج از خانه و کسب درآمد وجود دارد و با توجه به اینکه رتبه توانمندسازی زنان و مشارکت اقتصادی زنان در پاکستان تغییر کرده است، ممکن است که زنانی که به تحصیل می‌پردازند بیشتر شده باشد اگرچه هنوز هم زیاد نیست و فکر می‌کنم چندین طرح مردمی برای توانمندسازی و کمک به کسب و کارهای کوچک در حال انجام است و تعدادی از طرحهای دولتی برای حمایت از زنان با مبالغ اندک برای راه اندازی کسب و کارهای کوچک وجود دارد. من فکر می‌کنم که این پروژه‌ها توانسته به تغییرات جزئی کمک کرده باشد. اما هنوز مسیر طولانی در پیش داشته زیرا در بین ۱۴۶ کشور در رتبه ۱۴۲ قرار داریم. کمی بالاتر از ایران و افغانستان. به همین دلیل هنوز کارهای زیادی باقی مانده است که باید انجام شود تا شکاف جنسیتی کمتر شود.
*سهمیه‌بندی جنسیتی
سلیمان در پاسخ به این سوال که « چرامشارکت سیاسی زنان در پاکستان در سال ۲۰۲۳ نسبت به ۲۰۲۲ نکرده است،بخصوص اینکه خانم بی‌نظیر بوتو در پاکستان نخست وزیر بودند، اما مشارکت سیاسی زنان ارتقا پیدا نکرده است » گفت: زنان سهمی بسیار کمی در ساختار سیاسی پاکستان دارند چه در سطح فدرال، چه ایالتی و چه منطقه ای. جای تعجب دارد درکشوری که اولین نخست وزیر زن مسلمان را در اواخر دهه ۸۰ به جهان معرفی کرد اصولا در طول سی سال گذشته، وضعیت مشارکت سیاسی زنان پیشرفتی نکرده است زیرا زنان زیادی در پست‌های رهبری و سیاسی دیده نمی‌شود برای ایجاد تعادل جنسیتی قانون اساسی سهمیه ویژه‌ای را برای زنان یعنی ۱۷ درصد از مجلس ملی و ۳۳ درصد از کرسی‌های دولتی محلی به زنان اختصاص داده است این تبعیضها برای افزایش مشارکت سیاسی زنان در امور سیاسی از سال ۱۹۹۹ ایجاد شد اما وقتی که زمان انتخابات و رای دادن و مشارکت سیاسی فرا می‌رسد زنان اندکی در انتخابات مشارکت می‌کنند چه برسد به اینکه مشارکت مساوی داشته باشند.
پژوهشگر توسعه و جنسیت در ادامه افزود: در انتخابات ۲۰۱۸تنها ۴۶ درصد از زنان رای دادند و بقیه رای ندادند؛ به نظر می‌رسد که زنان به سیاست به عنوان یک شغل نگاه نمی‌کنند و مردسالاری مذهبی ریشه عمیقی در ساختار پاکستان دارد. هرچند تعدادی از زنان در اعتراضات شرکت می‌کردند و زنان زیادی در احزاب سیاسی فعالیت دارند اما زمانی که قرار است مقایسه انجام شود متوجه خواهیم شد که تعداد انها بسیار کم است. زنان اغلب در پاکستان مورد تحقیر واقع شده و آزار و اذیت شده و سهم زنان مناطق محروم بسیار بیشتر است.این زنان، برای تصمیم گیری در امور خودشان هم اختیاری ندارند. بیشتر زنان رای ندادند و اگر زنی هم رای بدهند مردان خانه برای او تصمیم می‌گیرند که به چه فردی رای بدهند. اینکه اختیار انها به دست مردان است بیشتر به این دلیل است که از نظر مالی به مردان وابسته هستند.
سلیمان در ادامه تاثیر ترور بوتو بر کاهش مشارکت سیاسی زنان در پاکستان را رد کرد و گفت : خانم بوتو دو دوره به عنوان نخست وزیر بودند و نتوانستند به وعده‌های خود عمل کنند اما این ترور هیچ ربطی به موضوع جنسیت ایشان نداشت هرچند ترور ایشان توانسته کمی احساس ترس و نگرانی را در بین زنان ایجاد کرده باشد . دلیل اینکه خانم بی‌نظیر بوتو به برنامه‌های خود عمل نکردند به دلیل جنسیت ایشان نبود بلکه به این خاطر بود که سیستم سیاسی نه تنها برای خانم بوتو بلکه برای بسیاری از افراد دیگر که مرد بودند و در سمت نخست وزیری قرار داشتند به دلیل ساختار سیاسی پارلمانی نتوانستند دوره خود را کامل کنند.
*وضعیت سلامت
سلیمان در پاسخ به این سوال که « رتبه سلامت زنان در پاکستان ارتباط خوبی را تجربه کرده است رتبه پاکستان از ۱۴۳ در سال ۲۰۲۲ به ۱۳۲ در سال ۲۰۲۳ رسیده است به نظر شما چه عواملی موثر بوده است؟» گفت : در مورد سلامت زنان تغییرات چشمگیری صورت گرفته است اما من به عنوان فردی که در پاکستان زندگی کرده و واقعیت‌ها را از نزدیک مشاهده کرده است می‌توانم بگویم که سیستم مراقبت‌های بهداشتی هنوز عالی و کارآمد نیست عدم دسترسی به مراقبت های بهداشتی و کیفیت اب بهداشتی مناسب نیست اما تسهیلات بهداشتی اخیرا در مناطق شهری و روستایی به صورت گسترده ایجاد شدند این تسهیلات بسیار کاربردی هستند. من فکر می‌کنم تغییر در رتبه در پاکستان به این دلیل است که سیستم مراقبت بهداشتی در پاکستان به سمت بخش خصوصی رفته است چون ساختار دولتی مناسب و کارآمد نیست. بخش خصوصی کلینیک‌ها و بخش‌های مراقبتی ویژه‌ای را ایجاد کردند به این ترتیب مرگ و میر مادران باردار کاهش یافته و شرایط بهتر شده است. وقتی مراقبت‌های بهداشتی ایران را با پاکستان مقایسه می کنیم متوجه خواهیم شد که حداقل پنجاه درصد این هزینه تا از جیب شهروندان پاکستانی پرداخت می‌شود، اما ایرانیها در حال حاضر ۳۹ درصد را پرداخت می‌کنند. در پاکستان هم مردم برای دریافت تسهیلات بهداشتی بیشتر به بخش خصوصی مراجعه می‌کنند تا بخش دولتی.
*افت رتبه آموزش
سلیمان دلایل افت رتبه آموزش زنان پاکستان در سال ۲۰۲۳ را تحلیل کرد و گفت: در مورد تحصیلات زنان در پاکستان می‌توان گفت که ما در پاکستان زنان تحصیلکرده زیادی نداریم و این به خاطر موقعیت اقتصادی زنان است بسیاری از خانواده‌ها به خاطر مسایل اقتصادی اجازه ادامه تحصیل نمی‌دهند دیگر جوامع سنتی اجازه تحصیل به زنان داده نمی‌شود.به خاطر ازدواج میزان تحصیلات زنان بسیار پایین است و زنان در سن ۱۶ سالگی ازدواج می‌کنند. اصلا میزان تحصیلات زنان ایران و پاکستان قابل مقایسه نیست و جمعیت زیادی، از زنان ایرانی تحصیلکرده هستند. حتی نیمی از زنان پاکستان هم تحصیلکرده نیستند. تفاوت ایران و پاکستان در توانمندسازی اقتصادی و سیاسی است. به عبارت دیگر، مشارکت در نیروی کار و مشارکت سیاسی در بین زنان ایران بسیار پایین است.
سلیمان در در مورد کتاب‌هایی که در مورد حق تحصیل زنان همچون « من ملاله هستم » گفت: ملاله در کتاب من ملاله هستم که در واقع زندگی شخصی خود را نوشته و اینکه پدرش یک فعال سیاسی بوده و واقعه‌ای که برای ملاله در سن ۱۲ سالگی رخ داده است را در کتاب توضیح داده است. آن زمان در سن ۱۲ سالگی بوده که طالبان به او شلیک می‌کند. در شمال پاکستان طالبان زیادی حضور داشتند و محدودیت‌های زیادی را برای تحصیل زمان و دختران به وجود می‌آوردند که ملاله سعی کرد که با این موضوع مبارزه کند که در نهایت توسط طالبان ترور می‌شود.الان هم در آمریکا زندگی می‌کند. ملاله و نگار و جمیله در این مورد کتاب‌هایی نوشته شدند. این کتابها موجب افزایش دانش زنان می‌شود و فرصت‌هایی را در اختیار زنان قرار داده و به آنها راهکار می‌دهد.در پاکستان بیشتر مردم در مناطق محروم زندگی می‌کنند به همین دلیل آموزش کافی وجود ندارد. در منطقه بلوچستان زندگی مردم با مشکلات زیادی روبرو شده است چون آنجا محل زندگی من بوده است. اگر سیستم آموزشی مناسبی وجود داشته باشد آگاهی زنان افزایش یافته و مشارکت سیاسی و اقتصادی زنان را ارتقا می‌دهد.
