ایران در جنگ کریدورها: فرصت‌ها و چالش‌های ژئوپولیتیکی

دکتر زینب تبریزی- دانش آموخته روابط بین الملل و عضو انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا

ایران، به‌عنوان بخشی از منطقه ژئوپولیتیک خاورمیانه و دروازه‌ای کلیدی میان شرق و غرب، خلیج فارس و آسیای مرکزی، در مرکز پویایی‌های نظم نوین جهانی که ماهیتی ژئواکونومیک دارد، قرار گرفته است. جایگاه و موقعیت ژئوپولیتیکی ایران، اگرچه فرصتی بی‌نظیر برای تبدیل شدن به یک “گیت‌وی” امن و تأثیرگذار در شبکه‌های جهانی تجارت و انرژی فراهم می‌کند، اما انطباق آن با رقابت‌های ژئوپولیتیکی، به‌ویژه در قالب تئوری “جنگ کریدورها” بین چین و ایالات متحده، نه‌تنها پتانسیل‌های اقتصادی و سیاسی ایران را محدود کرده، بلکه چالش‌های داخلی و منطقه‌ای آن را تشدید کرده است.

تئوری جنگ کریدورها به رقابت قدرت‌های بزرگ برای کنترل مسیرهای تجاری، ترانزیتی و انرژی اشاره دارد که از طریق آن‌ها نفوذ اقتصادی و ژئوپولیتیکی اعمال می‌شود. در این چارچوب، چین از طریق ابتکار کمربند و جاده (BRI) به دنبال ایجاد شبکه‌ای از کریدورهای تجاری است که آسیا، اروپا و آفریقا را به هم متصل کند. ایران، به دلیل موقعیت جغرافیایی و دسترسی به خلیج‌فارس، یکی از گره‌های کلیدی این ابتکار است. بندر چابهار و خطوط ریلی پیشنهادی برای اتصال آسیای مرکزی به بنادر جنوبی ایران، بخشی از این استراتژی هستند که چین را قادر می‌سازد وابستگی خود به مسیرهای دریایی تحت کنترل ایالات متحده (مانند تنگه مالاکا) را کاهش دهد.

در مقابل، ایالات متحده با هدف مهار نفوذ چین، از طریق تحریم‌ها، حضور نظامی در خلیج فارس و حمایت از رقبای منطقه‌ای ایران (مانند عربستان سعودی و اسرائیل)، تلاش می‌کند ایران را از ایفای نقش محوری در این کریدورها بازدارد.

این تقابل، ایران را به صحنه عملیاتی جنگ کریدورها تبدیل کرده است، جایی که رقابت‌های ژئوپولیتیکی، پتانسیل‌های اقتصادی-تجاری آن را به چالشی برای امنیت و توسعه مبدل کرده است. از جمله اینکه، تحریم‌های ایالات متحده علیه ایران، سرمایه‌گذاری چین در پروژه‌های زیرساختی مانند بندر چابهار را محدود کرده و مانع از تحقق کامل نقش ایران به‌عنوان یک گیت‌وی امن شده است.

با این حال، ایران برای بهره‌برداری از موقعیت استراتژیک خود و تبدیل شدن به یک بازیگر محوری در نظم ژئواکونومیک جهانی، نیازمند اتخاذ رویکردهای هوشمندانه و چندجانبه است. تقویت دیپلماسی اقتصادی با کشورهای همسایه و شرکای بین‌المللی، مانند هند، می‌تواند به کاهش اثرات تحریم‌ها و افزایش سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ترانزیتی کمک کند. چراکه، همکاری با هند در توسعه بندر چابهار، نه‌تنها به ایران امکان می‌دهد تا به بازارهای جنوب آسیا دسترسی پیدا کند، بلکه به عنوان وزنه تعادلی در برابر نفوذ چین و فشارهای ایالات متحده عمل می‌کند. علاوه بر این، توسعه زیرساخت‌های داخلی، نظیر شبکه‌های ریلی و جاده‌ای، و اصلاح سیاست‌های اقتصادی برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی، می‌تواند جایگاه ایران را در کریدورهای جهانی تقویت کند.

در عین حال، چالش‌های داخلی مانند ناکارآمدی‌های اقتصادی، فساد و عدم ثبات سیاسی، موانع جدی بر سر راه تحقق این پتانسیل‌ها هستند. ایران برای ایفای نقش مؤثر در جنگ کریدورها، باید اصلاحات ساختاری در اقتصاد و سیاست داخلی خود را تسریع بخشد تا بتواند به یک بازیگر قابل اعتماد در شبکه‌های جهانی تبدیل شود.

در نهایت، موفقیت ایران در این میدان به توانایی آن در مدیریت تنش‌های ژئوپولیتیکی، تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و بهره‌برداری از مزیت‌های جغرافیایی‌اش بستگی دارد. این امر نه‌تنها می‌تواند ایران را به یک گیت‌وی امن و پایدار در نظم نوین جهانی تبدیل کند، بلکه به توسعه پایدار و افزایش نفوذ آن در منطقه و جهان نیز منجر خواهد شد.