✍🏻 دکتر مهدى لكزى-مدیر دپارتمان مطالعات ایران انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا
انتخابات رياست جمهورى در امريكا چنان است كه گويى امريكاييان، رييس جمهور جهان را انتخاب مى كنند! با اين همه:
١– کسانی فکر می کنند با آمدن ترامپ قرار است دنیا زیر و زبر شود و این مرد «نژاد پرست» و «بی پرنسیپ» همه چیز را به هم بریزد. اما این همه قضیه نیست. دونالد ترامپ ۷۸ ساله بيش از انكه سياستمدار باشد يك تاجر حرفه اى است كه به مدد سرمايه زياد و البته گفتمان پوپوليستى توانست رياست جمهورى امريكا را از ان خود كند. جالب است بدانيد او مدتى (٢٠٠٩-٢٠٠١) هم از اعضاى حزب دموكرات بوده است.
٢– در جایی مثل ایالات متحده که از سیستم ریاستی پیروی می کند، البته رئیس جمهور از توان اجرایی بالایی برخوردار است، ولی نظام كنترل ها و تعادلهاى منتسكيو كه قانون اساسى آمريكا براساس آن بنا شده است و سازوکارهای نظارتى (مانند نظارت های کنگره و حق تجدید نظر قضایی دیوان عالی) پیش بینی شده باعث مى شود هیچ رئیس جمهوری نتواند تغییر بنیادین در روابط سیاسی به وجود آورد. در کشوری با سیستم فدرال و تنوع نژادی و مذهبی و جغرافیایی فراوان، با ترس تاریخی از «دولت» و نهادهای مدنی ریشه دار، پیش بینی به وجود آمدن آلمان دوران رایش شوخی است!
٣– با نگاه ايرانى نميتوان با انتخاب آمريكايى مواجه شد! چه ما بپسنديم چه خوشمان نيايد، ترامپ محصول همين نظام روشنفكرى امريكايى است كه بر پايه ليبراليسم و دموكراسى و حكومت اكثريت بر اقليت بنا شده است. قيام، انقلاب و يا كودتاى مردم پاسخ چرايى اين انتخاب نيست! تغيير هميشه با اقبال مواجه ميشود و تكرار محكوم به شكست! كلينتون نماينده تكرار بود،ترامپ نماينده تغيير: كلينتون نماينده ظاهرى تغيير(جنسيت وى) و اليگارشى موجود بود اما ترامپ هوشمندانه خودش را نماينده تغيير گفتمان و خارج از ساختار موجود نمايش داد. همان چيزى كه در سال ٢٠٠٨ به پيروزي اوباماى سياه پوست منجر شد. البته شاید در انتخابات پیش رو نماینده این تغییر «کامالا هریس» باشد، که هم زن است، هم رنگین پوست!
٤– گذشته از این، از جنبه روانشناسی سیاسی هم اگر به موضوع نگاه کنیم، ترامپ اهل مذاکره و بده بستان و تحلیل هزینه فایده است، ولی به قول خودش با نزاکت سیاسی میانه ای ندارد و شاید همین باعث جلب توده های مردم به او شده است، او تجربه سیاسی ندارد، ولی چندان غریب نیست که در صحنه عمل منطقی تر عمل کند. مگر سیاست ورزی چیزی جز مذاکره و چانه زنی با گروه های ذینفع متعدد و رسیدن به یک راهکار میانه است؟ این کاری است که او سالهاست انجام داده است.
۵– با این حال، رئیس جمهور بعدی آمریکا باید در دنیایی کار کند که با بزرگترین خطر رویارویی قدرت‌های بزرگ از زمان جنگ سرد روبرو است.قدرت این کشور برای کمک به حل منازعات کاهش یافته است؛ بازیگران جهانی مشاهده می کنند که واشنگتن یک استاندارد را برای اقدامات روسیه در اوکراین اعمال می‌کند و استانداردی دیگر را برای اسرائیل در غزه! در مورد خاورمیانه، نامزد حزب دموکرات بارها حمایت قاطع جو بایدن از «حق دفاع اسرائیل از خود» را تکرار کرده است. اما او هم‌زمان تاکید کرده است که «کشتار غیرنظامیان بی‌گناه فلسطینی باید متوقف شود.» ترامپ خود را به عنوان یک صلح‌ساز یا میانجی صلح می‌بیند و گفته زمان آن رسیده است که «به صلح برگردیم و کشتار مردم را متوقف کنیم.» به نظر در صورت پیروزی هریس «راه دولت فعلی ادامه خواهد یافت». اگر ترامپ پیروز شود او «ممکن است به اسرائیل آزادی عمل بیشتری در غزه و جاهای دیگر بدهد و اشاره کرده که ممکن است تلاش کند به صورت مستقیم و بدون دخالت دادن کی‌یف، با مسکو بر سر اوکراین معامله‌ای انجام دهد.» با این همه، آمریکا به دلیل قدرت اقتصادی و نظامی خود و نقش عمده‌ای که در بسیاری از اتحادها و ائتلاف‌ها ایفا می‌کند، همچنان اهمیت دارد.
۶– ایران همچنان به عنوان یکی از موضوعات مهم انتخابات امریکا مطرح بوده است و موضوع جمهوری اسلامی ایران یکی از مسائل سیاست خارجی دولت بعدی آمریکا خواهد بود؛ ایران، کشوری که آمریکا ریشه‌دارترین و به ظاهر لاینحل‌ترین درگیری‌ها را با آن دارد، می‌تواند آزمون خوبی برای توانایی‌های ترامپ باشد. سوابق روابط دو کشور طی ۴۵ سال گذشته جایی برای خوش بینی زیادی نمی گذارد. به ویژه اینکه ترامپ در دوره اول ریاست جمهوری خود، توافق هسته ای با ایران موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) را که هدف آن دور نگه داشتن ایران از بمب اتمی بود را به هم زد و سردار سلیمانی را ترور کرد. با وجود این، ایران ممکن است انگیزه هایی برای آزمایش نیات واقعی ترامپ در صورت پیروزی در انتخابات نوامبر امسال داشته باشد. عبرت برجام برای ایران (که ترامپ آن را نابود کرد اما جو بایدن، جانشین دموکرات او نیز نتوانست آن را احیا کند) این است که قراردادهای منعقد شده با جمهوری خواهان شانس بیشتری برای ماندگاری دارند. سرنوشت برجام را با توافق «آبراهام» که تحت نظارت ترامپ امضا شد و بایدن راه ترامپ را ادامه داد، مقایسه کنید. درس این دو واقعه دیپلماتیک برای تهران این است که جمهوری خواهان حاضرند از معاملات (دیپلماتیکی) که دموکرات ها منعقد کرده اند صرف نظر کنند، اما دموکرات ها خوشحال هستند که با معاملات (دیپلماتیک) جمهوری خواهان زندگی کرده و با آنها کنار بیایند. با این حال، پیروزی ترامپ احتمالاً به معنای کاهش پیش‌بینی‌پذیری، کاهش همکاری با متحدان جهانی از جمله اتحادیه اروپا و افزایش یکجانبه گرایی آمریکا خواهد بود.
۷– از سوی دیگر کامالا هریس یکی از دو نامزد انتخابات آمریکا، از توافقنامه برنامه جامع اقدام مشترک با ایران در سال ۲۰۱۵ برای مهار برنامه هسته ای تهران حمایت کرد. او حمله نظامی ژانویه ۲۰۲۰ به سردار سلیمانی را محکوم کرد و از قوانین شکست خورده برای جلوگیری از اقدام نظامی بیشتر علیه رهبران و اهداف ایرانی حمایت کرد. با این حال وی چندی پیش، در شبکه سی‌بی‌اس، جمهوری اسلامی ایران را بزرگترین دشمن آمریکا اعلام کرده بود که با واکنش تند منتقدان مواجه شد. زیرا آنها تهدید چین را بسیار بزرگتر و نزدیک‌تر از جمهوری اسلامی ایران می‌دانند. اینها در شرایطی است که هسته اصلی سیاست خارجی ایران توسط مقام رهبری تعیین می شود؛ با این حال روی کار آمدن دولت اصلاح طلب در تهران نشانه هایی از آمادگی برای تعامل مجدد با واشنگتن را نشان می دهد. دولت پزشکیان تلاش می‌کند تا سیاست خارجی کشور را بین شرق و غرب متنوع و متوازن کند و وضعیت اقتصادی ایران را که مستلزم نوعی کاهش تحریم‌ها است سامان ببخشد. افزایش منازعه با اسرائیل اما، بر تحولات پیش رو سایه انداخته است.
صرف نظر از نتیجه انتخابات ایالات متحده آمریکا، سیاست خارجی آن نمی تواند دایره کاهش قدرت نسبی این کشور را در جهانی چندقطبی بیان کند.همچنین فارغ از این که روابط آمریکا و اسرائیل به کدام سمت می رود،با ایران چگونه برخورد خواهدکرد،چه سیاستی درقبال روسیه خواهد داشت، دموکرات ها و جمهوری خواهان در یک جنبه ژئوپلیتیکی متحد هستند: خاورمیانه دیگر در مرکز توجه سابق نیست. اجماع در واشنگتن این است که به جای آن بر رویارویی با چین و عقب راندن نفوذ آن تمرکز کند.
منابع:
– «آیا ترامپ شانسی برای کنار آمدن با ایران دارد؟» اندیشکده ” آمریکن کنسرواتیو”، ۸ اکتبر ۲۰۲۴.
– مهدی لکزی،«شیوه مواجهه رئیس جمهور آینده آمریکا با ایران»، مرکز پژوهش های علمی و مطالعاتی استراتژیک خاورمیانه،۲ مهر ۱۳۹۹. https://www.cmess.ir/
جهت ارجاع علمی: مهدی لکزی،«انتخابات آمریکا، تاثیرات منطقه ای و بین المللی»،تاریخ انتشار در سایت انجمن: ۱۴۰۳/۸/۱۱
